X
تبلیغات
پارسی سرایان هند و سند

پارسی سرایان هند و سند

http://www.facebook.com/parsisis

میر معصوم شاه «نامی»

متوفی به سال 1014 هـ، پسر شیخ الاسلام سید صفائی و مصنف «تاریخ سند» معروف به «تاریخ معصومی» در هنرها و فنون متعددی تخصص داشت. علاوه بر اینکه پزشک و سرباز و سیاح و کتیبه دان و تاریخ نویس بود شاعری بزرگ نیز به شمار می آمد، و در این هنر از سعدی شیرازی پیروی می نمود. دیوان اشعارش چهار الی پنج هزار بیت است. غیر از این پنج مثنوی :«معدن الافکار»، «حسن و ناز»، «پری صورت»، «اکبر نامه» و «هفت نقش»[1] به استقبال از «پنج گنج» نظامی سروده که در حدود ده هزار بیت می باشد.[2]

از اوست:

مصلحت نیست که بی پرده جمالش بینی

دیده بر دوز که چشم تو حجاب نظر است

                        

                           ¯

چشم جانم به تماشای جمالت باز است

مرغ روحم به تمنای تو در پرواز است

                          ¯

در دلم صد سیل اشک و بر لبم صد برق آه

عشق را نازم که پنهان آب و پیدا آتش است

                         ¯

آرام جان زنده دلان ذکر نام تست

مشکل گشای سر حقیقت کلام تست

سیراب گرچه شد خضر از چشمه ی حیات

در آرزوی جرعه ی فیضی ز جام تست

                          ¯

عاقبت برق محبت ز دل من سر زد

شعله ی طور به بال مگسی افتادست

غمزه اش گرم عنانست پی بردن دل

 آتشش نیز به دنبال خسی افتادست

                        ¯

از مظهر اسرار خدا نور جمالت                                                       

افهام بشر قاصر از ادراک جلالت

کوثر ز لبت تشنه به امید حیاتی                                                        

رضوان به تمنای تماشای زلالت

                        ¯

خوش مرکبست عمر گرامی ولی چه سود

می تازد و سوار بر او استوار نیست

                        ¯

در وصل می دهد ز فراقم نسیم یاد

یعنی بهار زندگی آرد خزان عمر

ای خفته در کنار عروس هوای نفس

بیدار شو که گشت به پایان زمان عمر

تو غافلی و موج بلا در کنار بحر

تو فارغی و تیغ اجل در میان عمر

                       ¯

در مذهب ما بجمله یکسان می باش

در دایره ی کفر به ایمان می باش

اینست طریق عشق جانانه ی ما

زنار به گردن و مسلمان می باش

                         ¯

نامی، ز فلک دوش دلم کرد سؤال

کز رفته و آینده بیان کرد احوال

گفتا چه خبر ز رفتگان نیست اثر

آینده چو رفته دان، چه می پرسی حال!


آغاز مثنوی حسن و ناز:

خداوندا دلی ده شعله افروز                                                              

درو جانی ز برق عشق در سوز

به دل ده شعله ی آتش گدازم                                                             

بریزان از مژه اشک نیازم

                     ¯

چنان کن موجزن اشکم سوی اوج

که گردون چون خسی باشد برآن موج

چنان ده در درون سینه سوزم

که در وی خرمن هستی بسوزم

چنان زان آتشم دل زنده گردان          

که از غیرت بسوزد آب حیوان

                   ¯

دلی کان زخم از مرهم نداند                                                             

متاع خوشدلی از غم نداند

دلی خواهم ز درد آزرده و ریش                                                       

که از دردش به درد آید سر نیش


 



[1] . به قول علامه دکتر عمر بن محمد داود پوته (رجوع شود به تاریخ سند ـ ص که) اسم مثنوی که مقابل هفت پیکر نوشته تا حال کشف نشده . بنده نام مذکور را از شاگرد خود (درد. ج. سند کالج کراچی) آقای س. د. علوی یافتم که گویی این مثنوی را داشت.

[2] . بنا به قول دکتر سپرینجر ـ رجوع شود به هفت آسمان (ص 26 ـ 27).

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

چندر بهان «عاجز»/از عصمت خانم/چمنی خانم [1]

از چندر بهان «عاجز»:

روزی هر کس شده از خون دل لخت جگر

گویی از روی زمین یک باره آب و دانه رفت

دختران را جنگ با مادر، پسر خصم پدر

بغض اخوان شد فزون، هم قرب ز اهل خانه رفت

شد جهان تاریک، ز اهل انجمن یک تن نماند

شمع بی نور است، سوز عشق از پروانه رفت

                                   ¯

از وطن آواره چون یوسف ز اخوان گشته ام

کاش لطف حق زلیخاسا خریداری کند

دیده با خواب آشنا زنهار در شبها مکن

صبح امیدی بیاید هر که بیداری کند

به ز آب زندگی در مشرب رندان بود

باده ی صافی که از یک قطره سرشاری کند


از عصمت خانم:


نیست در عالم خبر از درد عشق                                           

یا که در دنیا نبوده مرد عشق


از چمنی خانم:


ز نیکان نیکی و از ظالمان ظلم                                             

چو عکس از آینه هر حال پیداست


[1] درباره ی چندر بهان «عاجز»/از عصمت خانم/چمنی خانم  رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

 

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ابوالمکارم «شهود» [1]

در حیرتم که گوشه نشینان زیر خاک

دور از رخ تو چون مژه بر هم نهاده اند

                             ¯

ابنای زمانه یکسر از بنده و حر                                                       

باشند ز مال یکدگر مائده خور

چون شیشه ی ساعتند در دست فلک                                                  

تا این نشود تهی نگردد آن پر

                            ¯

ما آینه جهان نمای یاریم                                                                 

رخت دگریم و زیب این بازاریم

چون سنگ ترازوییم در پله ی خویش                                               

بیکار نشسته ایم و هم در کاریم

                          ¯

ترا در دست آیینه، مرا در سینه آیینه

بیا تا روبه رو سازیم آیینه به آیینه

کرا امشب به خورشید رخش معراج خواهد شد

که دارد نردبان زلف در هر زینه آیینه

 


در توصیف انبه (از پریخانه ی سلیمان):

ز وصف انبه چون گویم که چون است

که از رشک شرابش شهد خون است

ز نام او چو گیرم لذت قند

زبان با کام و لب با لب شود بند

به سختی همچو لعل، اما شکر بار

به نرمی چون طلای دست افشار

به طفلی چون دل معشوق سنگ است

به پیری چون رخ من زرد رنگ است

ز شیرین کاریش چون خل عسل شد 

زمرد باز در یاقوت حل شد

شرابش بهتر از شیر و شکر هست

گهی همرنگ سیم و گاه زر هست

به صورت مردم و جایش بر اشجار

کلیم آرزو را شعله ی نار

 


[1] درباره ی حاجی ابوالمکارم «شهود» رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

حاجی محمد «رضایی» [1]

از زیبا نگار:

بلی داروی هر رنجور حسن است                                                     

به عالم مرهم ناسور حسن است

دوای درد هر دل روی خوب است                                                     

که روی خوب مرغوب القلوب است

کسی کش درد عشقش یار باشد                                                           

دوایش شربت دیدار باشد

                                 ¯

ز خود آزاد در بند پدر نیست                                                           

چو ا زخود زاد، فرزند پدر نیست

                                ¯

بسی نازک، ولی در محنت سخت                                                     

ز سنگ خاره پایش گشته صد لخت

بود لعلی ولی سنگش شکسته                                                            

گل رعنا، ولی رنگش شکسته

دوای درد هر دل، لیک بیمار                                                           

گل نازک، ولی آزرده ی خار

بود معشوق و داغ عشق دارد                                                           

بهار حسن و باغ عشق دارد

سراسر ناز، در عجز و نیاز است                                                     

سراپا حسن، در سوز و گداز است

مسیحا دم، ولی در واپسین دم                                                           

به لب دارد همین یک آتشین دم

                               ¯

ز دوری سینه ریشم، چون نمیرم                                                      

جدا از جان خویشم، چون نمیرم

                               ¯

به پا صد میل در راهش دویدم                                                          

به سر صد کوه اندوهش کشیدم

سرم در زیر سنگ و پای بر سنگ                                                   

یکی بشکست و دیگر هم شده لنگ

                             ¯

خرابم ساختی، آباد باشی                                                                

به غم کشتی دلم را، شاد باشی


[1] درباره ی حاجی محمد «رضایی» رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ادراکی بیگلری [1]

از چنیسر نامه:

زیبایی کونرو:

ز مژگان تیر و از ابرو کمان ساخت                                                  

دل عشاق را هر دم نشان ساخت

به گیسو بود همچون مار پیچان                                                        

دو لعلش گشته گویی مهره ی آن

جبین او مثال زهره می تافت                                                           

عطارد پرتو از وی عاریت خواست

ز مو باریکتر بوده میانش                                                               

سر مویی توان گفتن دهانش


در توصیف گردنبند:


مرصع بود همچون چرخ اخضر                                                      

درو سیاره گشته لعل و گوهر

دو گوهر بود رخشان بر سر او                                                        

مه و خورشید گشته زیور او

چو چشم نرگس آن در صحن باغی                                                    

دو گوهر داشت روشن شب چراغی


حسرت وصال:

نچیده یاسمن از نو بهارم                                                                

نکرده دست خود را بر انارم

نخورد از ساغر وصلم شرابی                                                         

نیفشانده به نارم قطره آبی

نیاورده تنم را در کناری                                                                 

نبرده دست بر بند ازاری

نه بازو گردنم را طوق کرده                                                            

نه خنده بر رخم از ذوق کرده


ماجرای شب وصال:

ز گلزارش گل عشرت بچیده                                                            

نهال قامتش در بر کشیده

گرفته قامتش را در بغل چست                                                          

به باغ عشرت او نخل نورست

ز پستانش اناری کرده در دست                                                        

به تخت گل ز بهر ذوق بنشست

                              ¯

هنوز از شب به آخر بود یک پاس                                                    

که زد در گوهر او نوک الماس

به قفل سیم چون در شد کلیدش                                                           

درون خانه جنگی طرفه دیدش

دفین کرده به درج لعل او در                                                

ز گوهر حقه یاقوت شد پر

چو شد می از صراحی در پیاله                                                        

شگفته غنچه از یک قطره ژاله

ز فیض ژاله چون در در صدف شد                                                   

پیاپی ناوک او بر هدف شد

برهنه تیغ او شد از غلافی                                                               

به طخمش واشده در وی شکافی

زده بر نافه اش آهوی او شاخ                                                          

نهاده مار او بس سر به سوراخ

چنان سائید شنگرفت تنش را                                                           

که دسته رخنه کرده هاونش را

به هم چون دوختندی نخل و انجیر                                                     

زده خرمای خود را غوطه ور شیر

روان گشته به جوی خشک آبی                                                        

چنان سر داده سیل اندر سرابی

چون دلو آب در چه سرنگون شد                                                      

سر از کبر و منی خالی برون شد

                             ¯

مزاج زن بود چون عشق بلبل                                                          

دل مردان بود نازک تر از گل

                             ¯

اگر در ساحری صد ساله باشد                                                         

به سحرت سامری گوساله باشد

                             ¯

نگار تو منم، نقشت کهن شد                                                             

در اول از تو بود، آخر ز من شد

که در صورتگری دست مصور                                                       

کشد بهتر ز اول نقش آخر

                            ¯

کمال عشق باشد جان سپردن                                                           

چه خوش در زیر پای یار مردن


 [1] درباره ی ادراکی بیگلری رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میرزا جانی بیک ترخان متخلص به «حلیمی» [1]

عشقی خواهم که از خودی پاک کند                                                   

آب مژه ای که دهر نمناک کند

پایی که بیابان عمل را سپرد                                                            

دستی که گریبان هوس چاک کند

                               ¯

تخم دیگر به کف آریم و بکاریم از نو

آنچه کشتم ز خجالت نتوان کرد درو

                               ¯

دلت گر مهربان بودی چه بودی؟

توان ناتوان بودی چه بودی؟

لب لعل تو آب زندگانی است 

به کام عاشقان بودی چه بودی؟


[1] درباره ی حلیمی رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

غروری کاشانی [1]

خورشید شود ذره ی فیض نظر او

محمود به هرکس که نظر کرد ایاز است

چرخ از سخنانم به سماع آمده گویی

شیرازه ی این نسخه ز ابریشم ساز است

احوال پریشانی دل با که توان گفت

سوگند به زلف تو که این قصه دراز است

دریوزه ی هر در نتوان کرد، غروری

خواهش به دری بر که به روی همه باز است

                             ¯

از بخت چسان شکوه توان کرد، غروری

 بی طالعی اهل هنر رسم قدیم است

                             ¯

هرگز به جدل چهر نیفروخته ایم                                           

خصمی به طریق دگر آموخته ایم

آموخته ایم شیوه ی کین را از شمع                                            

با هر که نشسته ایم خود سوخته ایم


در هجو نوکر خویش:

چاکر بنده، آنکه بنده ز بیم                    خدمتش بهتر از غلام کنم

تا مگر از خودش خجل سازم                 نارسیده به او سلام کنم

لقمه ای گر به پیش می آورد                همچو راحت به خود حرام کنم

تا کی ا زبی کسی و دربهدری              روزه ی شب غذای شام کنم

نوکرم را اگر شوم نوکر                         خود بفرما چه با غلام کنم


از ساقی نامه:

ثنا می کنم پیر میخانه را                        تجلی ده طور پیمانه را

نگارنده ی نقش موج ایاغ                        فروزنده ی گوهر شب چراغ

شناسنده ی گوهر بی غمی                   مسیح شفاخانه ی خرمی

                                      ¯

بی می چون زبانش فروزان شدی                 

 به ترکیب هر ذره ای جان شدی

به تکرار اسمش چو گشتی فصیح                                          

صراحی شدی مریم و می مسیح

چمن آنچنان تاب دارد ز مل                                                 

که شبنم شود داغ بر روی گل

شگفت آنچنان غنچه یی در چمن                                           

که در سایه اش شعله سازد وطن

ز شرم رخ ساقی گرم خوی                                                 

خوی خجلت از شبنم آرد به روی

                                     ¯

زمین آنچنان خنده بر گل زدی                                              

که گل خنده بر حال بلبل زدی

به کام دل ناشکیبای من                                                      

شده قاتل من مسیحای من

منم موسی و طور من کوی اوست                                          

تجلی من لعمه ی روی اوست



 [1] درباره ی غروری کاشانی رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

+   89/12/23    http://www.facebook.com/parsisis  | 

حیدر هراتی [1]

با رخش آیینه ی دل در مقابل داشتم

در مقابل صورتی دیدم که در دل داشتم

                                           ¯

چنان طوطی صفت حیران آن آیینه ی رویم

که می گویم سخن اما نمی دانم چه می گویم

                                          ¯

دلا مجنون صفت خود را خلاص از قید عالم کن

ره صحرای محنت گیر و رو در وادی غم کن 

منال از سستی عهد بتان سنگدل، حیدر

اساس عقل بر هم زن، بنای عشق محکم کن

                                        ¯

همه شب درین خیالم که رسم به وصل روزی

همه روز در امیدم که شبی به خوابم آیی

 


[1] درباره ی حیدر هراتی رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

+   89/12/19    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میرزا شاه حسین ارغون متخلص به «سپاهی» [1]

عمریست که ای سرو خرامنده گذشتی

غایب نشد از دیده ی من آن قد و قامت

آن کس که به تیغ ستم عشق تو میرد 

نبود هوس زندگیش روز قیامت

ای شاه تو در بارگه ناز مقیمی

ما را به سر کوی نیاز است اقامت

پا بوس سگت گر به سپاهی ندهد دست

تا زنده بود می گزد انگشت ندامت

                              

                                           ¯

به مسجدی که روم در فراق دلبر خویش

بهانه سجده کنم بر زمین زنم سر خویش


[1] درباره ی میرزا شاه حسین ارغنون رجوع شود

به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

 

 

+   89/12/19    http://www.facebook.com/parsisis  | 

شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)

از 927 تا 1196 هجری، سند، اول از سال 927 تا سال 1021 هـ، تحت فرمانروایی بازماندگان ارغون اعقاب چنگیز خان و پسر عم ترخانها بود. بعد زمام امور آنجا به دست نمایندگان مغول افتاد تا خاندان کلهره بر سر اقتدار آمد و 1150ـ 1196 هجری سرزمین سند را مستقل ساخت.

پیشرفتی که طی این دوره در ادبیات فارسی نصیب سند شد شگفت انگیز است. شاهزادگان ارغون و ترخان که خود اصلا از نژاد مغول و مردم ادب پرور بودند طبعاً علما و فضلای ایرانی را به دیار خود جلب نمودند. در زمان شاه حسین ارغون متخلص به «سپاهی» مدارسی برای تدریس و تکمیل زبان فارسی افتتاح شد [1]، و هاشمی کرمانی مصنف مشهور مظهر الاثار و مظهر الانوار ـ در مقابل تحفة الاحرار جامی و مخزن الاسرار نظامی ـ و حیدر هراتی و غروری کاشانی به سند آمدند و در آنجا اقامت گزیدند. از میان ترخانها میرزا جانی بیگ « حلیمی»، و پسرش غازی بیگ « وقاری» ادب پروری ارغونها را زنده نگاه داشتند. در نتیجه بسیاری از دانشمندان و شاعران ایرانی به سند روی آوردند که از جمله میر نعمت الله  «وصلی»، ملا اسد قصه خوان، فغفور گیلانی، ملا مرشد بروجردی، طالب آملی، و شیدا اصفهانی را می توان نام برد. مردم سند نیز در فارسی بحد کافی تبحر یافتند و فارسی وسیله ی مناسبی برای اظهار احساسات و افکار مردم گردید.

بطور کلی شاعران مایل بودند که اشعاری آمیخته با پند و اندرز و غزلیات عاشقانه بسرایند. مثنوی بیش از سایر اقسام شعر مورد نظر بود. داستان حزن انگیز محلی «لیلا و چنیسر»[2] توسط ادراکی بیگلری از قبیله اتراک ارغون به شعر درآمد. میر معصوم شاه « نامی» به تقلید از خمسه ی نظامی پنج مثنوی ساخت. میرزا غازی بیگ به سرودن ساقی نامه پرداخت. دوره ی فرمانروایی مغول بر سند شاهد ترقی زیادی در هنر و ادبیات بود. سیاست اکبر شاه حکام ایالتی را مجبور ساخت که به فارسی مکاتبه کنند و دفاتر دولتی را به این زبان بنویسند. به همین دلیل کسانی که مایل بودند در دستگاه دولت کاری به دست آورند یا مورد لطف سلطنتی دربار قرار گیرند به تکمیل معلومات فارسی خود همت گماشتند. عده ی بزرگی از حکام دانشمندان زمان خود بودند که نه تنها فضلای فارسی زبان معاصر خود را در سند تحت حمایت خود قرار دادند، بلکه دانشمندانی را از خارج ایالت نیز فراخواندند. از آنجمله سید عبدالرزاق «مشرب» از ایران، و سید معین الدوله بلگرامی از هند. کاپیتان همیلتون که در سال 1111 هجری از سند دیدن کرد می گوید که در آنزمان تنها در شهر تته که دویست هزار نفر جمعیت داشت در حدود چهارصد مدرسه بود که در آن جا به جوانان علوم اخلاقی و فلسفی و سیاسی می آموختند. مؤلف ذخیرة الخوانین می نویسد که : «ظهور اولیاء الله و فضلا و شعرا در آنجا زیاد از تعداد است... و می توان گفت که عراق ثانی است.»[3]

از میان سخنوران حاجی محمد رضائی مصنف تراژدی عاشقانه ی «زیبا و نگار»[4]  ، میرابوالمکارم «شهود» که پریخانه سلیمان وی درباره داستان سلیمان و بلقیس مشهور است، میر لطفعلی خان «همت» که فقط چهار یا پنج بیت از او باقیمانده است، و ملا عبدالحکیم «عطا» را که قصیده و غزل می سروده، می توان بهترین شاعران دوران مغول دانست.

موضوع جالب در این دوره ظهور شاعران هندو مانند چندربهان «عاجز» و پسرش شیو کرام «مخلص» و شاعره‌های مسلمان مانند « عصمت» و «چمنی خانم» است.

شاعران این زمان قدرت طبع و مهارت و ظرافت بیشتری از خود نشان می دهند. سرودن اشعار فارسی برایشان آسانتر می شود، و شاعری به مرحله ی عالی خود می رسد، و غزل و مثنوی بیش از سایر انواع شعر مورد نظر می‌باشد.

در عهد سلطنت کلهره بر اثر خونریزیها و جنگهای داخلی تغییر بزرگی در روش و افکار نسبت به زندگی بوجود آمد. چون مردم متحمل شداید و مشقات سرنوشت ظالمانه خود می شدند باعث گردید که تصوف و عرفان پیشرفت سریعی نماید و بدین ترتیب در ادبیات آن زمان نیز اثری از خود باقی گذارد. دوران حکومت این خاندان اگرچه کوتاه بود ولی می توان آن را برای شعر فارسی عصر درخشانی از تاریخ ادبیات سند شمرد. تعداد شعرا و فضلا و ترقی سطح زبان شاهد کمال ادبیات فارسی آن دوره می باشد. میان نور محمد، غلام شاه و سرافراز خان اهل ذوق و شاهان ادب پرور بودند و در عهدشان شعرائی مانند شیخ محمد «حزین»، محمد کریم «عاشق»، و محمد رضا «نکهت» از سند دیدن کردند. شماره ی شاعران بومی و کیفیت و کمیت اشعاری که در آن روزگار سروده شد نیز شاهد بارز و موثقی از ترقی سطح زبان و ادبیات فارسی آن دوره می باشد. مجالس ادبی و شعر خوانی در آن زمان تشکیل شد، و تشویق و ترغیبی که از گویندگان بعمل می آمد سخنسرایان هندو را نیز به میدان شعر فارسی کشید:

مشهورترین شاعران آن دوره عبارت بودند از محمد محسن،  و علی شیر «قانع»، و سید جان الله شاه متخلص به میر که هر سه در ترقی قصیده سرائی در سند سهم بزرگی داشتند.

علاوه بر این «محسن» مرثیه گوئی را در سند رواج داد. «قانع» از سوی دیگر نابغه ای بود که از هر سه قسم شعر می سرود و در ماده تاریخ سازی و صنایع لفظی و بدیعی نظیری نداشت. «میر» در فلسفه ی عرفانی و اشعار روحانی سرآمد اقران بود.



[1] . رجوع شود به نسخه خطی بیگلر نامه.

[2] . نگاه کنید به مقاله ی نگارنده زیر عنوان «لیلا چنیسر » در مجله ی سخن شماره 7 سال 1334.

[3] . نسخه خطی (ص 166ـ 167)

[4] . برای تفصیل داستان رجوع شود بمقاله نگارنده (مجله ی سخن شماره ی 1 سال 1334)

+   89/12/19    http://www.facebook.com/parsisis  | 

شیخ محمد بن ابی طالب المشتهربعلی الجیلانی «حزین»

متوفی به سال 1180 هـ ، سخنگویی بنام، و صاحب چهار دیوان محتوی قصیده و قطعه و غزل و رباعی و چند مثنوی میباشد. [1] بنای وی بر آن بود که در مقابل «پنج گنج» نظامی گنجهایی انشا نماید و بدین کار هم دست زد؛ ولی ظاهراً به انجام نرسانید. طیرا که نسخ موجود از هریک از گنجها جز ابیاتی چند بیش دارا نیست.[2] سراج الدین «آرزو»بر سخن وی اعتراض کرده[3] و میر محمد عظیم «ثابت» پانصد بیت از دیوان شیخ برآورده که مضامین آنها از دیگران است. ولی به عقیده ی واله داغستانی : « با وجود این حال بیان واقع است که شیخ دراین زمان جزو سرآمد سخنوران عالم است.»[4] به زبان عربی نیز شعر گفته اما به رتبه ی شعر فارسی او نیست.[5]      


 

از اوست:

از بنارس نروم معبد عام است این جا

                              هر برهمن بچه ای لچمن و رام است اینجا

                                            ¯

تا باد صبا بوی ترا در چمن آورد     برداشته هر شاخ گلی دست دعا را

                                           ¯

اگر غلط نکنم حرف ما و من غلط است

                            شنیده ام ز لب خویش گفتگوی ترا

                                          ¯

عشق می گویم و چون شمع لبم می سوزد

                          راز پنهان من امشب به زبان افتاده است

                                         ¯

تو آمدی و من از خویش منفعل ماندم

                           نثار راه تو جان داشتم، حیا نگذاشت

                                        ¯

گفتم به بلبلی که علاج فراق چیست

                          از شاخ گل به خاک فتاد و طپید و مرد

                                      ¯

ای وای بر اسیری کز یاد رفته باشد

                         در دام مانده باشد، صیاد رفته باشد

آواز تیشه امشب از بیستون نیامد

                        گویا به خواب شیرین فرهاد رفته باشد

                                   ¯

جان داده ی فراق تو امیدوار شد        تا با صبا به کوی تو آمد، غبار شد

                                   ¯

ز آوارگان دهر شمارندم ابلهان          در لامکان قدس مکانم ندیده اند

                                  ¯

هشیار به هنگامه ی محشر نتوان رفت

                       ای کاش که از سایه ی تاکم گذرانند

                                 ¯

ما از شکن دام و قفس شکوه نداریم

                      آزاد مکن لیک به گلزار نگهدار

                               ¯

دل بوده است محفل شمع طراز ما

                  خود را عبث به کعبه و بتخانه سوختیم

                              ¯

گاه گاهی دلم بخود سوزد         شمع آدینه ی مزار خودم

                              ¯

تا چند، حزین به دشت گردی؟       ای خانه خراب خانه ات کو؟

                             ¯

دولت طلبی دامن دل را مده از دست               

                          شاید که برون آید از آن بیضه همایی

نالیدن بلبل ز نوآموزی عشق است

                           هرگز نشنیدیم ز پروانه صدایی

                           ¯

دو بیت زیر بر سنگ مزارش ثبت شده است:


زبان دان محبت بوده ام دیگر نمی دانم

                    همین دانم که گوش از دوست آوازی شنید این جا

حزین از پای ره پیما بسی سرگشتگی دیدم

                    سر شوریده بر بالین آسایش رسید این جا





[1] . تاریخ ادبیات ایران تالیف ادوارد برون، ترجمه ی رشید یاسمی (ج 4 ص 205)

[2] . فهرست کتابخانه ی مجلس شورای ملی (ج 2 ص 461)

[3]. شمع انجمن ( ص 130ـ 131).

[4] . ریاض الشعرا.

[5] . شمع انجمن (ص 130ـ 131)

+   89/12/18    http://www.facebook.com/parsisis  | 

سراج الدین علیخان « آرزو»

متوفی به سال 1169 هـ، صاحب تصنیفات بسیار است؛ از آنجمله مجمع النفائس ـ کلیات الشعرا ، و سراج اللغات. کلیاتش نظماً و نثراً در حدود سی هزار بیت می باشد. به قول مؤلف مجموعه ی نغز، دیوانی در جواب بابا فغانی ، و دیوان دیگر در جواب کمال خجند و دیوان ضخیمی مشتمل بر انواع سخن  دارد.


 

از اوست:

کند از منت دام و قفس آزاد مرا

                  بال و پر بسته دهد هر که به صیاد مرا

                                     ¯

نماند همچو حنا هیچ اختیار مرا       سپرد بسته به دست تو، روزگار مرا

                                     ¯

جام و مینا نیست کز چین و حلب آرد کسی

                        رایگان نتوان شکست، ای دلبران آخر دل است

                                    ¯

این بشارت برسانید به مرغان اسیر

                       کآشیان بر دل محزون ز قفس تنگتر است

                                   ¯

محتسب از سخت جانی دلم تنها شکست

                      شیشه را گردن، سبو را دست، خم را پا شکست

                                    ¯

شیخ ز تاریخ جهان آگهم            کعبه ی تو کهنه صنمخانه ایست

                                    ¯

نیست جز ذکر شراب و شیشه و ساغر در آن

                            نامه ی اعمال خود خواندیم، ساقی نامه ایست

                                    ¯

نمی فهمم زبان ترکی چشم سخنگوست

                           اشارتهای ابرو شاید اینجا ترجمان باشد

                                   ¯

سجده ی ما به آن مه نو خط           از نماز خسوف کم نبود

                                   ¯

بسکه در سینه تمنای گل روی تو بود

                      سر هر حرف که وا گشت در او بوی تو بود

                                  ¯

گره به کار تو، ای آسمان نمی افتد

                     دو روز غنچه ی طبعم اگر شکفته شود

                                  ¯

گلرخان تنگدلم، خاطر من شاد کنید

                     چون شود بند قبا باز، مرا یاد کنید

میکشان تازه به دیر آمده ام از مسجد

                     واقف از رسم مغان نیستم، ارشاد کنید

                                 ¯

این دل که هست باعث باعث خاموشی لبم

                     قفلم بود که بر در خود از درون زدم

                                ¯

صنما قصد جان من داری          دشمن بنده ی خدا شده ای

                                ¯

داشت در مهد مسیحا ز همه علم خبر

                     هر کرا نیست مربی، کندش حق پدری

 

+   89/12/18    http://www.facebook.com/parsisis  | 

شاه فقیر الله لاهوری متخلص به «آفرین»

متوفی به سال 1154 هجری، صاحب دیوان قصاید و غزلیات و مخمسات و غیره، که قریب به دوازده هزار بیت است[1] «در تغزل اشعارش دارای تنوع و تازگی بوده و طرحهای جدید را برای غزلهای خود انتخاب کرده است.»[2] به قول واله ی داغستانی «اگر مغفور در ایران نشو و نما می کرد از اساطین سخنوران زمان می شد؛ چون متتبع این زبان بود لذا گاهی کمیت فکرش در میدان فصاحت و عرصه ی بلاغت لغزش یافته در ادای لغات و اصطلاحات غلط و اشتباه مینمود.»[3] داستان عشقی بنام « هیرو ـ رانجهن» و مسمی به « ناز و نیاز» و مثنوی «ابنان معرفت» نیز به وی نسبت می دهند.»[4]


از اوست:

نوازشهای ناکس عاقبت آفت بود ای دل

                              کُشد آخر همان بادی که سازد زنده آتش را

                                         ¯

سهل است سهل تربیت خاکسار عشق

                              گرد سرت روم نگهی زیر پا بس است

                                         ¯

زبان طفل بجز دایه کس نمی فهمد

                            بغیر عشق که داند که حال دل چون است

                                        ¯

هنوز حسن تو نو مشق جلوه پیرایی ست

                           هنوز اول درس کتاب رعنایی ست

هنوز چشمه ی نوش تو بوی شیر دهد

                          هنوز لعل لبت غافل از مسیحایی ست

هنوز نشئه ی بیباکی تو در تاک ست

                         هنوز شیشه  ی بد مستی تو خارایی ست

هنوز دامن حسنت ز صبح پاکتر است

                         هنوز ماه تو ایمن ز داغ رسوایی ست

هنوز گوش تو از نام عشق بیخبر است

                         هنوز عرض وفا با تو باد پیمایی ست

نهال مهر و وفا تا چه بار می بندد

                        بهار حسن ترا آفرین تماشایی ست

                                         ¯

چون ز خم در شیشه آید باده بزم آرا شود

                       در سفر کیفیت صاحب هنر پیدا شود

                                        ¯

آخر به رنگ شمع سر خویش می خورد

                       هر کس که در طریق طلب پیش پا ندید

                                       ¯

آن سبکسارم که در راه فنا چون گردباد

                       اتفاقم هر کجا افتاد منزل می کنم

                                      ¯

گهر به گوش تو می گوید از صدف بیزار

                     که بیوطن به تو بودن به از وطن بی تو



[1] . ریاض الشعرا ـ به عقیده ی عبدالحکیم «حاکم» تعداد آن پنج شش هزار بیت می باشد.

[2] . مثنویات هیر ورانجها (مقدمه ـ ص 37)

[3] . ریاض الشعرا

[4]. بنا به قول عبدالحکیم «حاکم » یک مثنوی دیگر به نام « ابجد فکر» نیز اثر طبع اوست (رجوع شود به پنجابی قصی  فارسی زبان مین  ـجلد اول ص 148)

+   89/12/18    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میر شمس الدین عباس دهلوی

معروف ترین منشی هندوستان در قرن دوازدهم است[1]. در اوایل «مفتون» تخلص می کرد، و بعد به فقیر شهرت یافت. بقول میرغلامعلی آزاد:«دیوان و مثنوی متعدد دارد»[2] . مصنف مجموعه نغز نویسد: « همه ی کرامات ائمه اثنا عشر سلام الله علیهم و رضی الله عنهم به فصاحت تمام و بلاغت مالا کلام در رشته نظم کشید. بر محاوره ایرانیان به مرتبه ی اعلی اطلاع داشت و به رویه ی ایشان در سخن طرازی همت گذاشت. سخن سنجان ایران زمین از وی حسابی بر می داشتند و شعر و شاعری وی را مسلم الثبوت می پنداشتند.»[3] واله ی داغستانی می گوید: « در فن سخنوری به اعتقاد راقم حروف هیچ یک از متقدمین و متأخرین را پایه ی او نبوده و نیست چه جمیع محسنات و لوازم سخنوری را جامع است.»[4]


 

از اوست:

ز رفتنم خبری نیست همدمان مرا              چه بوی گل نبود گرد کاروان مرا

                                         ¯

ز صاحب خانه مهمان را به خود مشغول می سازد

                                تماشا کرده ام بسیار این سقف منقش را

                                        ¯

یار نشناخته قدر دل بی کینه ی ما

                                کاش می دید رخ خویش در آیینه ی ما

                                       ¯

من نه از خود می روم دنبال او             سایه را سرگشته دارد آفتاب

                                       ¯

جدا ز روی تو، ای مه ستاره می شمرم

                               شب فراق تو از بهر ماست روز حساب

                                      ¯

فقیر را ز سعادت همین قدر کافی است

                               که منتی به سرش سایه ی هما نگذاشت

                                     ¯

نیستم آگه ز تاراج تو بر یاران چه رفت

                                اینقدر از خود خبر دارم که دل در سینه نیست

                                    ¯

لب خیال کجا پای نازنین تو بوسد

                               به عالمی که تویی آسمان زمین تو بوسد

                                    ¯

دوش از کوچه ی ما یار به صد ناز گذشت

                              همچو کاکل به قفا داشت پریشانی چند

                                  ¯


 

گفتم او را گر بیابم دست در دامن زنم

                               کار چون با دامنش افتاد دست از کار شد

                                ¯

ای آن که شدی مرحله پیمای ره عشق

                              این ره به قدم طی نتوان کرد، ز سر گیر





[1] . مقاله ی راجع به «ادبیات فارسی درهندوستان» (مجله ارمغان شما ره 10 سال 1308 ص 627)

[2] . مصنف ریاض الشعرا نیز آورده که دیوان هفت هزار بیتی ، و دو مثنوی دارد.

[3] . ج 2 ص 76ـ 77.

[4] . ریاض الشعرا

+   89/12/18    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی

متوفی به سال 1143 هـ، مردی روشنفکر بود و طبعی توانا داشت. هرگونه سخن گفته و کلیاتش بالغ بر صد هزار بیت است[1] بقول دکتر رضا زاده شفق: « در غزل عرفانی و اشعار ذوقی و مثنوی استادی بکار برده و بهترین نمونه ی سبک هندی را نشان داده است.»[2] واله ی داغستانی عقیده دارد: « هرچند اکثر اشعارش موافق محاوره فصحای عجم نیست و ترکیبهای غریب در زبان فارسی اختراع نموده اما شعرهای بلند و برجسته بسیار دارد. قصاید و قطعات و مثنوی در کمال بلاغت و مناسبت در سلک نظم کشیده.» آزادانه زندگی می کرد و یک بیت مدح هم در اشعارش دیده نمی شود.[3] میرزا را بحر کامل مرغوب افتاده، بیشتر در این بحر شناوری می کرده است.[4]

نمونه ی اشعارش:

امان خواه از گزند خلق در گرم اختلاطیها

                                که عقرب بیشتر در فصل تابستان شود پیدا

                                               ¯

علاج زخم دل از گریه کی ممکن بود بیدل

                                 به شبنم بخیه نتوان کرد چاک دامن گل را

                                             ¯

مجو تمکین عالی فطرت از دون همتان، بیدل

                                ثبات رنگ انجم نیست گلهای زمینی را

                                            ¯

یار در آغوش و سیر کعبه و دیر آرزوست

                              تا کجا رفته است از خود شوق بی پروای ما

                                             ¯

صاحب تسلیم را هر کس تواضع میکند

                             گر کنی یک سجده پیدا می شود محرابها

                                            ¯

اوج دولت سفله طبعان را دو روزی بیش نیست

                            خاک اگر امروز بر چرخ است فردا زیر پاست

                                            ¯

من از مروت طبع کریم دانستم

                          که آب گشتن این بحر اینقدر ز شرم سخاست

                                           ¯

غفلت اسباب نارسائیهاست          دست خوابیدگان به زیر سر است

                                           ¯

خواهی به دیده قد کش و خواهی به دل نشین

                         سرو تو مصرعیست که در هر زمین خوش است

                                           ¯

غنچه سان غفلت ما باعث جمعیت ماست

                        ورنه بیداری گل خواب پریشان گل است

                                            ¯

ذکر تیغش در میان آمد، دل ما داغ شد

                        تشنگان را یاد آب، آتش فروز آرزوست

                                           ¯

صفات هرچه بود ذات را تعدد نیست

                      به فکر لاله و گل خون مخور، بهار یکی ست

                                          ¯

به چشم بسته خیال حضور حق بستن

                     اشارتی ست که این جایگاه بینا نیست

                                         ¯

زندگی در پیچ و تاب سعی بیجا مردن است

                    از طپیدن عالمی بسمل شد و قاتل نداشت

                                         ¯

طی شد بساط عمر به پای شکست رنگ

                               بر شمع یک بهار گل زعفران گذشت

دارد غبار قافله ی ناامیدیم

                               از پا نشستنی که ز عالم توان گذشت

بیدل چه مشکل است ز دنیا گذشتنم

                              یک ناله داشتم که ز هفت آسمان گذشت

                                          ¯

حرص مشکل که ره فهم قناعت سپرد

                              آب آئینه پلی داشت، سکندر نگذشت

                                          ¯

دیگر پیام ما بر جانان که می برد؟

                             اشکی که داشتیم ز مژگان چکید و رفت

                                         ¯

مریض عشق تدبیر شفا را مرگ می داند

                             ز بیم سوختن حیف است گر آتش در آب افتد

                                         ¯

هرچه اینجاست چو آنجا رسی اینجا گردد

                             چه خیالست که امروز تو فردا گردد

                                         ¯

سخن به خاک مینداز و در تأمل کوش

                            به رشته ای که گهر می کشی دو سر دارد

                                        ¯

چو مردم از مژه غافل مشو که هیچ کس اینجا

                           به غیر سایه ی دیوار خود پناه ندارد

                                        ¯

روا دارد چرا بر دختر رز ننگ رسوایی

                         گر از انصاف پرسی محتسب هم دختری دارد  

                                       ¯

مدعی درگذر از دعوی طرز بیدل         سحر مشکل که به کیفیت اعجاز رسد

                                       ¯

نفس را ترک هوا روح مقدس می کند

                       شعله ای کز دود فارغ گشت محض نور شد

                                      ¯

بعضی به تمنای زر و مال خوش اند

                       برخی به تماشای خط و خال خوش اند

بیدل همه را به حال بد می بیند

                        خوش حال کسانی که بهر حال خوش اند

                                      ¯

مرا معاینه شد ز اختلاط قمری و سرو           

                         که خاکساری و آزادگی هم آغوشند

                                     ¯

بخت من زلف یار را ماند               وضع من روزگار را ماند

تا نظر باز کرده ای هیچ است        عمر برق و شرار را ماند

محو یاریم و آرزو باقی است          وصل ما انتظار را ماند

                                     ¯

گر مزاج کرم آنست که من می دانم       عالمی را بخطای من تنها بخشند

                                    ¯

جای رحم است گر آزاد مقید گردد

                         آب در کسوت آئینه چها می بیند

به که ما نیز چو شبنم همه تن آب شویم

                        کان گلستان حیا جانب ما می بیند

                                  ¯

شیشه و سنگ، آتش و آب اند دور از کوهسار

                       عالمی با هم جدا از اصل دشمن می شود

                                 ¯

من نمی گویم زیان کن یا به فکر سود باش

                       ای ز فرصت بیخبر، در هرچه باشی زود باش

                               ¯

دنیا اگر دهند نخیزم ز جای خویش

                       من بسته ام حنای قناعت به پای خویش

                                ¯

مپرسید از تماشای حبابم         که من هم گر بخود اندیشم آبم

                                ¯

چون نخل علاج هوس ما نتوان کرد

                           چندان که رود پای به گل سر به هواییم

                                ¯

به هیچ آهنگ عرض مدعا صورت نمی بندد

                          چو مضمون بلند افتاده ام در خاطر لالی

                               ¯

سفر گزیده به فکر وطن چه پردازد

                          دوباره مرغ نگردد به بیضه زندانی



[1] . ریاض الشعرا ـ مجموعه نغز ( ص 115ـ 116) فهرست ریو ( ج 2 ص 706ـ 707) و تاریخ ادبیات ایران تألیف شفق (ص 35)، مؤلف فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار ( ج 2 ـ ص 572) در حدود هفتاد و دو هزار بیت می نویسد، بعقیده ی صاحب مرآة الخیال ( ص 295) « دیوانش قریب بیست هزار بیت است.»

[2] . تاریخ ادبیات ایران (ص 251)

[3] . مرآة الخیال ص 259.

[4] . شمع انجمن ص 82ـ 83.

+   89/12/18    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میرزا محمد افضل متخلص به «سرخوش»

متوفی در سال 1126 هـ ، شاگرد میرزا محمد علی هاهر ( م . 1089 هـ) و از یاران شیخ ناصر علی سرهندی بود. «خوشگو» [1] در تذکره ی خود نویسد که کلیات سرخوش در حدود چهل و پنج هزار بیت است. به قول مؤلف «گل رعنا»[2] سر خوش دو دیوان ترتیب داده، یکی شعر قدیم،و دیگر شعر جدید مشتمل بر قصاید و غزلیات و رباعیات و غیره. چند مثنوی هم دارد از آنجمله مثنوی « نور علی نور» در تقلید مثنوی مولوی، مثنوی « حسن و عشق» مشتمل بر داستان سسی و پنون ، «ساقینامه»، مثنوی «قضا و قدر» مثنوی درتعریف خسخانه، مثنوی در بعضی خصوصیات هندوستان و جنگنامه محمد اعظم شاه. در بدیهه گوئی مهارت خاصی داشت. «رباعیات او خیلی معانی تازه دارد و بسیار عارفانه گفته»[3].

از اوست:

به تاریکی کسی گم گشته چیزی را نمی یابد

                            عبث در سایه ی بال هما جویی سعادت را

                                                                        ¯

کجا فقیر بدل جا دهد توانگر را

                                   زمین فرو نبرد همچو قطره گوهر را

                                                                        ¯

نظری بر گل شبنم زده افتاد مرا            آمد از زخم نمکسود جگر یاد مرا

                                                                     ¯      

شرم آینه دار است ز بس جانان را

                                      پر ساخته از گل حیا دامان را

عریان بدنش ندید پیراهن هم

                                      چون در تن جان و تن ندیده جان را

                                                                     ¯

واعظ گفتا که نیست مقبول دعا                    زان دست که آلود به جام صهبا

رندی گفتا که تا بود جام به دست                  دیگر به دعا کسی چه خواهد ز خدا؟

                                                                   ¯

هوشیاری را حجاب یار می دانیم ما

                                       بیخودی را بزم بی اغیار می دانیم ما

                                                                  ¯

منعمان را حرص زر باقیست تا روز حساب

                                     تشنه آخر تشنه خیزد گر کشد دریا به خواب

کفر کامل عین اسلام است در آئین عشق

                                     همچو شخصی کاید از دست چپ او کار راست

                                                                ¯

از خوشه ی انگور عیان شد که درین باغ

                                             شیرازه ی جمعیت دلها رگ تاک است

                                                                ¯

از دامن وصال جدا نیست دست عشق

                                      پای چراغ حسن تو بخت سیاه ماست

                                                               ¯

ز دست و پا زدن بسمل تو دانستم

                                       که وقت کشته شدن هم تلاشها باقی است

                                                              ¯

زمین و آسمان در می کشی فرمانبرت گردد

                                        سرت چون گردد از مستی جهان گرد سرت گردد

                                                            ¯

کفر و دین متفق به وحدت اوست            سخن هر دو لب یکی باشد

                                                           ¯

محالست این که بعد از مرگ هم دست از تو بردارم

                                          که چون من خاک گردم گرد دامان تو خواهم شد

                                                          ¯

کی توانم دید زاهد جام صهبا بشکند

                                  می پرد رنگم، حبابی گر به دریا بشکند

                                                        ¯

در اهل جهان بود قناعت کمتر                   مادر زاد است حرص در طبع بشر

بنگر چو خورد طفل ز یک پستان شیر         در دست بگیرد سر پستان دگر

                                                       ¯

پر از گره همه سر رشته ی جهان دیدم

                                چنانکه در شب اول ازار بند عروس

                                                     ¯

حذر دارد دل از چین بر جبینش           که ترسد طفل از رخشیدن برق

                                                    ¯

بسکه بگدازد ز شرم حسن آن رخسار گل

                                          عطر ماند بر کفش، چیند چو در گلزار گل

                                                   ¯

باشی بسر حساب گر ای همدم!               وحدت نخورد ز جوش کثرت برهم

در هندسه نه را چو مضاعف سازی              هر چند که بشماری نه آید به رقم

اینک چند بیت از میرزا محمد علی «ماهر» استاد سرخوش:

عشق مادر زاد باشد عاشق دیوانه را

                                               نیست تعلیم از کسی در سوختن پروانه را

                                                            ¯

بسکه دایم برخطا باشد مدار کار ما           نقطه ی سهو است گویا مرکز پرگار ما

                                                           ¯

از بتان هند منع گریه ی عاشق بجاست

                                           هرکجا باشد نمک بندند راه آب را

                                                          ¯

گهی حریر خوش آید گهی پلاس مرا

                                           قرار نیست چو سوزن بیک لباس مرا

                                                         ¯

چو ترسا آفتاب از سر کلاه خویش بردارد

                                           شود هر گاه با دستار زرین آن صنم پیدا

                                                        ¯

در شب مهتاب خوش باشد شراب             تا به یکجا جمع گردد آب و تاب

                                                        ¯

تا به دل گردیده ام خرسند، عالم از من است

                              در قناعت مور از یکدانه صاحب خرمن است

                                                       ¯

نی همین از پیچ و تابش ره صبا گم کرده است

                                مار هم از بیم زلفت دست و پا گم کرده است

                                                     ¯

پیری که زمانی ناتوانی است               خاکستر آتش جوانی است

                                                    ¯

از فلک نیست اگر بی سر و پا می گردیم

                            که فلک نیز چو ما بی سر و پا می گردد

                                                   ¯

وای بر مشتاق دیداری که در روز وصال

                             از هجوم گریه چشمی باز نتوانست کرد

                                                 ¯

ببوس گاه عرق لعل آتشین بتان

                                  چو باده تند بود رند با گلاب خورد

                                                ¯

ای گل مشو شکفته و برخویشتن مبال

                                      از جامه ای که هفته ی دیگر کفن شود

                                                ¯

نسبتی هست دل تنگ مرا با دهنت

                                     بگشا لب به سخن تا دل من بگشاید


از خوشگو:

اگر معراج بخل ممسکان دور ما اینست

                             خداوندا غریق بحر رحمت ساز قارون را

                                                         ¯

قامت خم گشته آفتگاه دیگر بوده است

                               بر سر ما عاقبت می افتد این دیوار ما

                                                        ¯

هرکه رخت سفر از دار فنا می بندد

                                  محمل داغ به دوش دل ما می بندد

                                                       ¯

بی تو گر جام می به کف گیرم              آفتاب گرفته را ماند

                                                      ¯

کثرت نشود غبار چشم عارف          آئینه ز آب خویش کی گیر د رنگ؟

                                                     ¯

موجود گر نبودم، معدوم هم نبودم      

                                   امروز از کجایم گر در عدم نبودم

                                                   ¯

اگر دلدار می خواهی بتعظیم رقیبان رس

                            به شوق بت نخستین سجده در پیش برهمن کن



[1] . سفینه ی خوشگو ( ج 3 ص 76 ): بزم تیموریه ( ص 275)

[2] . سفینه ی خوشگو ( ج 3 ص 76).

[3] . مقدمه کتاب کلیات الشعرا بنا بر قول سراج علیخان آرزو.

+   89/12/16    http://www.facebook.com/parsisis  | 

زیب النساء بیگم

متخلص به «مخفی» 1113ـ 1048 هجری دختر بزرگ شاهنشاه اورنگ زیب، و شاگرد ارشد ملا محمد سعید اشرف مازندرانی است. وی بزرگترین شاعره فارسی زبان هند است که در علوم عربی و فارسی دانا بود. اکثر اوقات در صحبت اهل ادب و تشویق شان می گذراند و بتزویج نگرایید. در سرودن شعر سحر می کرد. دیوانش بالغ بر پانزده هزار بیت مشتمل بر غزلیات و قصاید و مخمسات و رباعیات و ترجیع بند و ترکیب بند است[1] از سبک عرفی پیروی کرده و برای شوخیهای شاعرانه شهرت خاصی دارد.

از اوست:

بلبل از گل بگذرد چون در چمن بیند مرا

                                بت پرستی کی کند گر برهمن بیند مرا

در سخن مخفی شدم مانند بو در برگ گل

                                 هر که خواهد دیدنم گو در سخن بیند مرا

                                                              ¯

عشق چون آید برد هوش دل فرزانه را

                                   دزد دانا می کشد اول چراغ خانه را

آنچه ما کردیم با خود هیچ نابینا نکرد

                                   در میان خانه گم کردیم صاحب خانه را

                                                             ¯

برو طواف دلی کن که کعبه ی مخفی است         

                                      که آن خلیل بنا کرد و این خدا خود ساخت

                                                            ¯

گر چه من لیلی اساسم دل چو مجنون در هواست

                                      سر به صحرا می زنم لیکن حیا زنجیر پاست

بسکه بار غم برون انداختم بر آسمان

                                     جامه نیلی کرد اینک بین که پشت او دوتاست

دختر شاهم ولیکن رو به فقر آورده ام

                                     زیب و زینت بس همینم نام من زیب النساست

                                                           ¯

از قضا آئینه ی چینی شکست          خوب شد اسباب خود بینی شکست

                                                          ¯

از تاب و تبم مهر و سما را که خبر کرد؟

                                        وز گریه ی من ابر و هوا را که خبر کرد؟

بیرون همه سرسبز و درونم همه پر خون

                                         از حالت من برگ حنا را که خبر کرد؟

                                                        ¯

می چنان کرد مریدم که اگر پیر شوم

                                          در کفم جای عصا گردن مینا باشد

                                                        ¯

بشکند دستی که خم در گردن یاری نشد

                                 کور به چشمی که لذت گیر دلداری نشد

کا رما آخر شد و آخر ز ما کاری نشد

                                 مشت خاک ما غبار کوچه ی یاری نشد

سالها خون جگر در ناف آهو شد گره

                                 مشک شد اما چه شد خال رخ یاری نشد

                                                  ¯

شمعیم و خوانده ایم خط سرنوشت خویش

                                   ما را برای سوز و گداز آفریده اند

                                                 ¯

ای صدف تشنه بمیر و سوی نیسان منگر

                                   بهر یک قطره ی آبی شکمت بشکافند

                                                ¯

پروانه نیستم که به یک شعله جان دهم

                                     شمعم که جان گدازم و دودی نیاورم

                                                ¯

گفتم : ای مه با رقیب روسیه کمتر نشین

                                    زیر لب خندید و گفت: او نیز می گوید چنین

                                                ¯

ای آبشار نوحه گر از بهر چیستی؟

                                       چین بر جبین فکنده ز اندوه کیستی؟

دردت چه درد بود که چون من تمام شب

                                       سر را به سنگ می زدی و می گریستی؟



[1] . بنقل قول نویسنده تذکره نقل مجلس ( رجوع شود به:  از رابعه تا پروین ـ ص 208)

+   89/12/16    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ناصر علی سرهندی متخلص به علی

متوفی در سال 1108 هجری، شاعر صوفی منش بوده، محمد افضل سرخوش او را به لقب «آبروی هندوستان» یاد کرده است. دیوان مختصر[1] و مثنویی موجز[2] در نهایت متانت و غایت استواری بزبان فارسی از وی یادگار صفحه‌ی روزگار است.[3] به قول صاحب شمع انجمن اگر چه غزل را به اسلوب تازه جلوه داده اما در مثنوی ید بیضا می نماید. هرچندبرخی مثنوی گویان به راه او رفتند اما هیچکس به او نرسید.» مؤلف مجموعه نغز می نویسد : « قصیده ای در مدح امیر الامرا نواب ذوالفقار خان مرحوم انشاء کرده که مطلعش اینست:

ای شان حیدری به جبین تو آشکار            نام تو در نبرد کند کار ذوالفقار

نواب مغفور بر استماع همین مطلع اکتفا ورزیده گفت که همین قدر کافی است که از عهده ی صله اش نمی توانم برآمد تا بتمامی قصیده چه رسد، و مبلغ یک لک ـ صد هزارـ روپیه نقد با یک زنجیر فیل اهرمن پیکر به طریق جائزه تکلیف کرد».


از اوست:

غبار خاطر داناست اظهار هنر کردن

                                     صفا برخیزد از آیینه چون جوهر شود پیدا

                                                                ¯

به پیری سعی کن گر در جوانی رفت کار از دست

                                   زر گم گشته در آتش، ز خاکستر شود پیدا

                                                                ¯

یار در خلوت دل انجمنی ساخته بود

                                          بیخودی آمد و یکبار خبر کرد مرا

                                                                ¯

بزور عشق نتوان شد حریف عشق بی پروا

                                       عنان در قبضه ی دریا بود کشتی سواران را

                                                               ¯

ما مصور زاده ی عشقیم ، شاعر نیستیم

                                       یکقلم تصویر معشوق است در دیوان ما

                                                             ¯

گوهری چون خود شناسی نیست در بحر وجود

                                        ما به گرد خویش می گردیم چون گردابها

                                                            ¯

ز اختلاف این و آن سر رشته را گم کرده ام

                                        شد پریشان خواب من از کثرت تعبیرها

                                                           ¯

نیست غیر از یک صنم در پرده ی دیر و حرم

                                       کی شود آتش دورنگ از اختلاف سنگها؟

                                                          ¯

تو چون ساقی شوی درد تنک ظرفی نمی ماند

                                      به قدر بحر باشد وسعت آغوش ساحلها

                                                         ¯

اهل دنیا را ز غفلت زنده دل پنداشتم

                                     خفته، آری، مردگان را زنده می بیند بخواب

                                                       ¯

از تواضع می توان کردن مسخر عالمی

                                    خاتم دست سلیمانی همین پشت دوناست

                                                      ¯

لفظ گر دارد تفاوت، صورت و معنی یکیست

                                     اختلاف کفر و دین آئینه دار وحدت است

                                                     ¯

در سجده گه عشق خمیدن ز ادب نیست

                                     چون شمع گذشتن ز سر خویش سجود است

                                                     ¯

اهل همت را نباشد تکیه بر بازوی کس

                                    خیمه ی افلاک بی چون و طناب استاده است

                                                     ¯

غبار خاطر عشاق مدعا طلبی است

                                   به خلوتی که منم، یاد دوست بی ادبی است

فدای کوری خفاش چشم بینایی

                                    که بیخبر ز رخ آفتاب نیمه شبی است

                                                      ¯

کعبه و دیر سنگ یک شرراند              آخر ای احول این چه کج نظری است

خط سبزش جنون به عالم زد             یا رب این سایه ی کدام پری است

                                                      ¯

بلبل بجای خویش و گل از خویش رفته است

                                    معشوق عاشق است، حکایت شنیدنی است

                                                     ¯

عشق از پرده برون آمد و آوازم داد

                                    برد از هر دو جهان دور و به پروازم داد

                                                     ¯

ز لذتها بریدن لذتی دارد، نمی دانی

                                    وگرنه سایه ی این تاک هم انگورها دارد

                                                   ¯

عزت ارباب معنی نیست از نام پدر

                                    بی نیاز از بحر گردد قطره چون گوهر شود

                                                   ¯

حباب می شکند کاسه بر سر دریا       طمع ز مردم با آبرو نمی آید

                                                   ¯

ذرات جهان آئینه ی جلوه ی یارند

                                      یک صید به صد دام شکار است، ببینید

                                                  ¯

به دست آورده ام دل را ز ایمانم چه می پرسی

                                       همه تصویر معشوق است قرآنی که من دارم

                                                  ¯

به کوثر تر نسازم لب، شراب تند می باید

                                      عرق از آتشین دوزخ کشیدن آرزو دارم

                                                 ¯

مراد از ذکر معشوق است ترک ماسوی کردن

                                     چو دل برگردد از دنیا چه حاجت سبحه گردانی؟

از مثنوی:

نخفتم یک شب از بیتابی دل                  که دیر سومناتم بود منزل

بتی می گفت پنهان با برهمن               خدای من تویی، ای بنده ی من

مرا بر صورت خوش آفریدی                    برون از نقش خود آخر چه دیدی؟





[1] . واله داغستانی (ریاض الشعرا) گوید ـ دیوانش در هند شهرت دارد اما شتر گربه در کلامش هست.

[2] . در برابر یوسف و زلیخا و مبنی بر منظومه ی شیخ جمن که عبارتست از داستان عشق شاهزاده کنور منوهر با مادهومالت.

[3] . مجموعه نغز جلد 2ص 17 ـ 18

+   89/12/15    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میرزا محمد علی بن میرزا عبدالرحیم تبریزی متخلص به صائب

متوفی به سال 1081 هـ، شاعریست که در زمان شاه عباس ثانی به منصب ملک الشعرایی رسید. به قول دکتر ذبیح الله صفا کمال سبک هندی به او تمام شد.[1] به عقیده ی مؤلف «خزانه ی عامره»: « اگر او را رابع رسل ثلاثه گویند بجاست .»[2] شبلی نعمانی او را آخرین شاعر بزرگ ایران و از قاآنی نیز برتر می داند. زیرا بنابر رای او «قاآنی قالب فرخی و منوچهری را اختیار کرده»[3] و صائب دارای ابتکار است. شعرش محکم و جاذب و جالب و به مقام ضرب المثل رسیده است. در مضمون آفرینی، خیال بندی، تشبیهات تازه، صنایع تعلیل و تمثیل، مخصوصا در موضوعات اخلاقی اختصاص دارد. در تمام اصناف شعر طبع آزمایی کرده و به کثرت کلام و بدیهه گویی شهرت دارد، ولی استادیش در غزلسرائی است. قصایدش نیز خالی از لطف و فخامت نیست.


از اوست:

اگر کوه گناه ما به محشر سایه اندازد

                                      نبیند هیچ مجرم روی خورشید قیامت را

                                                                      ¯

ریشه ی نخل کهنسال از جوان افزونتر است

                                      بیشتر دلبستگی باشد به دنیا پیر را

                                                                     ¯

گر بدانی چه قدر تشنه ی دیدار توام

                                    خواهی آمد عرق آلوده در آغوش مرا

                                                                    ¯

عشق مستغنی است از تدبیر عقل حیله گر

                                         شیر کی سازد عصای خود دم روباه را

                                                                    ¯

دیدم از چاک گریبانش صفای سینه را

                                         من گمان کردم که دارد در بغل آیینه را

                                                                   ¯

حباب از عهده ی تسخیر دریا بر نمی آید

                                         مسخر چون کند الفاظ اسرار معانی را؟

                                                                  ¯

به یک کرشمه که در کار آسمان کردی

                                        هنوز می پرد از شوق چشم کوکبها

                                                                ¯

مرا از قید مذهب ها برون آورد عشق او         

                                     که چون خورشید طالع شد، نهان گشتند کوکبها

                                                                ¯

دلم به پاکی دامان غنچه می لرزد

                                                   که بلبلان همه مستند و باغبان تنها

                                                               ¯

دست و دلم ز دیدنت از کار رفته است

                                                     بند قبا گشوده در آغوش من بیا

                                                              ¯

عالمی دیگر به دست آور، که در زیر فلک

                                           گر هزاران سال می مانی همین روز و شب است

                                                              ¯

شب که صحبت بحدیث سر زلف تو گذشت

                                           هر که برخاست ز جا سلسله بر پا برخاست

یادگار جگر سوخته ی مجنون است

                                             لاله یی چند که از دامن صحرا برخاست

                                                              ¯

من ازین هستی ده روزه بجان آمده ام

                                            وای بر خضر که زندانی عمر ابد است

                                                             ¯

گریه ی شمع از برای ماتم پروانه نیست

                                            صبح نزدیک است، درفکر شب تار خود است

                                                           ¯

فکر شنبه تلخ دارد جمعه ی اطفال را

                                           عشرت امروز بی اندیشه ی فردا خوش است

                                                           ¯

چندین هزار شیشه ی دل را به سنگ زد

                                            افسانه ایست اینکه دل یار نازک است

                                                          ¯

که گذشته است ازین بادیه دیگر کامروز

                                           نبض ره می طپد و سینه ی صحرا گرم است

                                                          ¯

یوسف شرمگین معنی را          لفظ نازک به جای پیرهن است

                                                          ¯


 

خواهی شوی عزیز ز چاه وطن برآ

                                    یوسف بهای آب به کنعان نداشته است

                                                          ¯

بی حاصلی نگر که شماریم مغتنم

                                     از زندگانی آنچه به خواب گران گذشت

                                                         ¯

امشب از ساقی ز بس گرم است محفل می توان

                                     شمع اگر خاموش باشد، آتش از مینا گرفت

                                                          ¯

وقت آنکس خوش که چون برق از گریبان وجود

                                    سر برون آورد، بر وضع جهان خندید و رفت

                                                         ¯

نیست امروز کسی قابل زنجیر جنون

                                     آخر این سلسله بر گردن ما می افتد

                                                         ¯

مخور صائب فریب زهد از عمامه ی زاهد

                                     که در گنبد ز بی مغزی صدا بسیار می پیچد

                                                        ¯

دزدی بوسه عجب دزدی بر منفعتی است

                                       که اگر باز ستانند دو چندان گردد!

                                                        ¯

تا دختری ز طایفه ی تاک مانده است

                                      دولتسرای خم به فلاطون نمی رسد

                                                        ¯

اینقدر کز تو دلی چند شود شاد بس است

                                       زندگانی به مراد همه کس نتوان کرد

                                                        ¯

گنبد مسجد شهر از همه فاضلتر بود

                                        گر به عمامه کسی کوس فضیلت می زد

                                                       ¯

من که صد میخانه می کردم تهی در یک نفس

                                       زان لب میگون دهانم باز چون پیمانه ماند

                                                      ¯

از بیابان عدم تا سر بازار وجود

                                        به تلاش کفنی آمده عریانی چند

                                                     ¯

نیست با دیر و حرم دیده ی حق بین را کار

                                                  کور در جستن در دست به دیوار کند

                                                    ¯

می کنم از سر برون صائب هوای خلد را

                                                     بخت اگر از ساکنان شهر کشمیرم کند

                                                  ¯

پیمانه چاره ی سر پر شور می کند         آتش علاج خانه ی زنبور می کند

                                                 ¯

در بوسه دادن این همه استادگی چرا؟

                                     آب از عقیق کم به مکیدن نمی شود

                                                  ¯

دهن خویش به دشنام میالا زنهار

                                    کاین زر قلب به هرکس که دهی باز آید

                                                  ¯

مرا به روز قیامت غمی که هست این است

                                    که روی مردم عالم دوباره باید دید

                                                 ¯

تمیز نیک و بد روزگار کار تو نیست

                                  چو چشم آینه در خوب و زشت حیران باش

درون خانه ی خود هر گدا شهنشاهی است

                                   قدم برون منه از حد خویش و سلطان باش

                                               ¯

تهمت سرمه به آن چشم سیه عین خطاست

                                   سرمه گردی است که خیزد ز صف مژگانش

                                               ¯

علم بیخبری طرفه بهشتی بوده است

                                  حیف و صد حیف که ما  دیر خبر دار شدیم

                                               ¯

بغیر از بوسه کز تکرار لذت را کند افزون

                                      کدامین قند را دیگر مکرر می توان خوردن؟

                                               ¯

از شیشه بی می، می بی شیشه طلب کن

                                      حق را ز دل خالی از اندیشه طلب کن

                                              ¯

هم اینجا صلح کن با ما چه لازم           که در محشر ز ما شرمنده باشی؟

                                              ¯

می بده، می بستان، دست بزن، پای بکوب

                                 به عیب دیگران خواهی که عیب خویشتن پوشی





[1] . تاریخ تحول نظم و نثر پارسی (ص 78)

[2] . ص 287

[3] . شعر العجم ترجمه فخر داعی ( ج 2 ص 158)

+   89/12/15    http://www.facebook.com/parsisis  | 

چند بهار دهر مداس لاهوری متخلص به برهمن

متوفی در سال 1080 هجری [1] وقایع نویس حضور بود و «در سر کار دارا شکوه عنوان منشی گری داشت.»[2] شاعر شهیر دوره ی خود و بزرگترین سخنگوی هندوی آن زمان بشمار می رود. «طبعی درست داشت و شعر بطور قدما شسته و صاف می گفت [3] کلیاتش به نام گلزار بهار که مشتمل بر 302 غزل 54 رباعی، 4 قصیده، و غیره میباشد بزبان ساده و روان و مؤثر نوشته شده. مطالب عالی عرفان و ودانتیزم دارد:

از اوست:

همیشه زلف ترا اضطراب در کار است

                                     چگونه جمع کند خاطر پریشان را

شبی خیال تو آمد به خواب آسودیم

                                     دگر ز هم نگشادیم چشم گریان را

                                                     ¯

لب لعل بتان اصل علاج درد ما باشد

                                       می رنگین نشاط افزا بود طبع حزینی را

                                                      ¯

ای برتر از تصور و وهم و گمان ما  

                                      ای در میان ما و برون از میان ما

آئینه گشت سینه ی ما از فروغ عشق

                                      شد جلوه گاه صورت و معنی نهان ما

                                                      ¯

هوای فصل گل و موسم بهارانست

                                     گل نشاط به دامان میگسارانست

ز تار زلف به آسودگان مده بویی

                                     که این وظیفه ی دلهای بیقرارانست

                                                      ¯

هرگز نمی فتد به زمین طفل اشک من

                                           مانند موج دامن دریا گرفته است

بر قامتش نظر مکن و در کنار باش

                                           زین آتش بلند که بالا گرفته است

                                                    ¯

در جهان باش ولیکن ز جهان فارغ باش

                                            هر که فارغ ز جهان است، جهانی با اوست

                                                  ¯

رسید موسم گل فکر می پرستان چیست؟

                                             من از صلاح گذشتم، صلاح مستان چیست؟

گذشت عمر در این فکر و من ندانستم

                                            که جرم کفر کدام و ثواب ایمان چیست

                                                ¯

بانی خانه و میخانه و بتخانه یکی ست

                                               خانه بسیار ولی صاحب هر خانه یکیست

                                                ¯

دنیا به چشم اهل نظر جز سراب نیست        آبادی زمانه بغیر از خراب نیست

                                                ¯


 ما را به کارهای جهان احتیاج نیست

                                                 آزاده را به سود و زیان احتیاج نیست

                                               ¯

فروغ صبح سعادت بود نصیب کسی

                                              که تار چشم به شبهای تار می بندد

                                                ¯

نظر به غیر اگر افکند ز بی بصری است

                                               کسی که جلوه ی حسن تو در نظر دارد

                                                ¯

فکر بیهوده ی غمهای جهان نتوان کرد

                                               خویش را در گرو سود و زیان نتوان کرد

بحر دنیاست، درو سیل حوادث بسیار

                                                تکیه بر رهگذر آب روان نتوان کرد

                                               ¯

پدر چون سایه افگن بر سرم بود           شراب بی غمی در ساغرم بود

                                                ¯

کار امروز را بفردا مگذار و می آر            نتوان خورد غم وعده ی فردا امروز

                                                ¯

دانه دانه اشک اگر از دیده ام ریزد رواست

                                              بیقرارم گوهر یکدانه را گم کرده‌ام

                                                ¯

مرا دلیست بکفر آشنا که چندین بار

                                               بکعبه بردم و بازش برهمن آوردم

                                                ¯

ما حال دل خویش نهفتیم و نگفتیم

                                              شب تا سحر از درد نخفتیم و نگفتیم


 با رشته ی مژگان همه شب دانه ی اشکی

                                             از غیر نهان داشته سفتیم و نگفتیم

در راه محبت به خیال قدم  او

                                              هر مرحله را با مژه رفتیم و نگفتیم

در سینه ی خود راز غم عشق، برهمن

                                              چون غنچه بصد پرده نهفتیم و نگفتیم

                                                 ¯

تو بر ساحل کجا از شورش دریا خبر داری

                                            به غواصی سخن از قعر دریا می توان گفتن

به هر دلتنگ نتوان گفت غمهای محبت را

                                            اگر در دل نمی گنجد به صحرا می توان گفتن

                                             ¯

زان پیشتر که صبح برآید، روانه شو

                                           ای خواجه ! انتظار صدای جرس مکن



[1] . صاحب شمع انجمن ( ص 92) وریو در فهرست خود ( ج 1 ص 398) سال وفاتش را  1073 هجری نوشته اند ولی به عقیده‌ی مؤلف  Kashir ( ج 2 ص 485ـ 486) چندر بهان اقلاشش سال بعد از جلوس اورنگزیب ( 1075 هجری) نیز بقید حیات بود.

 

[2] . شمع انجمن ( ص 92)

[3] . کلیات الشعرا ( ص 18)

+   89/12/15    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ملا محمد اکرم پنجابی متخلص به غنیمت

متوفی به سال 1107 هـ، مفتی زاده ی قصبه کنجاه از متعلقات گجرات شاه دولا بود. دیوان مختصری شامل غزلیات عشقی و صوفیانه دارد. مثنوی « نیرنگ عشق » یا « عزیز و شاهد» که سراپا تشبیهات و استعارات است گویای معنی آفرینی و خیال بندی اوست. به قول سید محمد صدیق حسن خان « در چستی عبارت و نزاکت اشارت فایق بر مثنویات شعرای نامدار است[1].» مؤلف کلیات الشعرا چه خوش گفته است که « از خاکیان هند غنیمت بوده [2]

از اوست:

دست شستن ز الفت کونین                                                    هم وضو گشت و هم دوگانه ی ما

                                                        ¯

طاقت برخاستن چون گرد نمناکم نماند

                                  خلق میداند که می خورده است و مست افتاده است

                                                        ¯

کدام منزل مقصود بود مد نظر

                                  که غیر عزم سفر کرد، و هوش من می رفت

                                                       ¯

هر شب متاع گمشده ی عیش خویش را

                                             مستان چراغ جام بکف، جستجو کنند

                                                       ¯

می روم سویش ولیکن در پی کار خودم

                                           خاک کوی یار می جویم، طلبگار خودم

نشئه ی بزم محبت بیخودیها بوده است

                                          تا تهی گردیده ام چون جام سرشار خودم

                                                      ¯

ز رنگ کوکب طالع ندارم آگاهی

                                         نظر به چشم سیاهی که داشتم دارم

                                                     ¯

ز قتل بیقراران آن چنانش شاد می بینم

                                        که پنداری، غنیمت کیمیا گر کشته سیمابی


از نیرنگ عشق:

خرد در فکر او مجنون، دهد هوش               جبین از سجده اش لیلی در آغوش

                                                   ¯

نهان در گیسوی او لیلة القدر                     عیان از جبه ی او مطلع الفجر

نه مژگان، چنین شاهین تقدیر                   ربوده دل ز دست مرغ تدبیر

دهن گفتم، رسید از غنچه بوئی                ندیدم من، شنیدم گفتگوئی

بروی سینه اش سیب دو پاره                     علاج قوت ضعف نظاره

                                                      ¯

دلی ده سربسر عشق و همه سوز       سرشک دیده و داغ دل افروز

دلی ده مسکن عشق ستمزاد             ز گرمی محبت آذر آباد

دلی ده بر لب زخمش صد آواز               سخن پرداز عشق فتنه انداز

مرا از من برآور مست و بی خویش         چو بوی گل برون از سینه ی ریش

خیالم را به معنی رهبری کن                ز شوخی مصرعم بال پری کن

                                                     ¯

دلی کز درد عشقش نیست حاصل          گره در رشته ی هستی است نی دل

دلی کز عشق سامانش نباشد               بغیر از خجلت ایمانش نباشد

                                                    ¯

مرا روزی به دل شوق آشنا شد               کتاب صبر را شیرازه وا شد

به امید تماشای نگاری                          نمودم جانب مکتب گذاری

برآمد بر در مکتب خروشم                      که من سی پاره ی دل می فروشم

به گوش شاهد آمد ناله ی من                بغل پرورده ی بتخاله ی من

ز سر پا کرده رفتم یکقدم پیش               بلا گردان لطف طالع خویش

بگفتا پیشتر آ، پیش رفتم                      تکلف بر طرف، از خویش رفتم

ز دست من به صد اعزاز برداشت             غلط گفتم به چندین ناز برداشت

ز مهر اول غبارش را برافشاند                  پس آنگه سوره ی اخلاص برخواند

پسندش کرد و گفتا من خریدار                بگفتم در شود طالع مددگار

بگفتا قیمتش، گفتم نگاهی                   بگفتا کمترک، گفتم که گاهی

بگفتا یافتم، زین بیش مخروش                مبادا بشنود آخوند، خاموش

                                                 ¯

قلم ننوشت جز بیتابی دل                    دواتم بود حلق مرغ بسمل

نمودم چون حدیث عاشقی سر             پر پروانه شد اوراق دفتر



[1] . شمع انجمن ( ص 356).

[2] . ص 82.

+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

محمد محسن کشمیری «قانی»

کلیات قانی عبارت است از چهار مثنوی، پنج قصیده، یکصد و شصت رباعی، و مجموعه ی غزلیاتش بیش از پنج هزار بیت دارد.

از اوست:

کسی غیر از سیه چشمان نداند پارسا ما را

                                     که جز ابروی خوبان نیست محراب دعا ما را

                                                        ¯

دیده نهان داشت نقش آن کف پا را

                                    اشک به مردم نمود رنگ حنا را

                                                        ¯

رو به شهر آوردن از راه خرد دیوانگی ست

                                 بسکه شد از سنگ طفلان خانه در صحرا مرا

                                                       ¯

ما اهل غربتیم و به خلوتسرای ما

                                    جز نقش پای ما نبود بوریای ما

                                                      ¯        

چشم مخمور تو گر ناگاه افتد سوی آب

                                         تا قیامت مست سازد میکشان را بوی آب

چشم عاشق قدر بخشد قامت معشوق را

                                         سرو کی قد برفرازد گر نباشد جوی آب؟

گریه و تزویر زاهد را نسازد رو سفید

                                         کی رود داغ سیه کاری ز شست و شوی آب؟

حرف من ورد زبان من بود، فانی مدام

                                         تشنه لب را نیست بر لب غیر گفت و گوی آب

                                                                ¯

بیت زلف و مصرع قد خواندم و از دیوان حسن

                                         کردم از سی جزو مصحف یک الف لام انتخاب

                                                               ¯

روشن نشد سواد من از دیدن کتاب

                                         زین پس ریاض روی توام در نظر بس است

                                                              ¯

دیدن به چشم دل همه عالم چه مشکل است

                                          آئینه ای که داشت سکندر همین دل است

                                                              ¯

قامت ما در غم ابروی جانان شد کمان

                                            داغ دل زهگیر ما و آه حسرت تیرماست

                                                             ¯

جز خیال چشم مستت در دلم اندیشه نیست

                                           هیچکس را باده ای خوشتر ازین، در شیشه نیست

                                                            ¯

ما خود از ضعف به کویش نتوانیم رسید

                                           یاد ما گر نکند کس ز فراموشی نیست

                                                           ¯

همه بردند آرزو در خاک                 خاک دیگر چه آرزو دارد

آسمان از برای اهل زمین              شربت مرگ در سبو دارد

                                                           ¯

نتوان کرد شکایت ز قد او فانی          هر چه آمد به سر ما همه از بالا بود

                                                          ¯

ساغر به خنده لب نگشاید درین بهار

                                        تا خون دل ز دیده ی مینا نمی رود

                                                         ¯

ما آنچه دیده ایم ز رویت کسی ندید

                                            آئینه هر که یافت سکندر نمی شود

                                                        ¯

موی سفید خنده ی صبح اجابت است        گشتیم پیر بر در او تا دعا رسید

                                                        ¯

در بحر وجود خویشتن را                چون موج در اضطراب دیدم

                                                       ¯

هر سحر کز شیشه در ساغر شراب انداختیم

                                     آب حسرت در دهان آفتاب انداختیم

                                                      ¯

نو بهار آمد به سیر گلشن هندوستان

                                   زیبد ار طوطی به جای پر برآرد برگ پان

بسکه سوسن میکند باده زبان وصف چمن

                                   دور نبود گر ز حیرت غنچه را واشد دهان

                                                     ¯

چشم معشوق و دل عاشق شدند از باده مست

                                       شیر و آهو باهم افتادند خوش در دام می



+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ملا محمد طاهر غنی

متوفی به سال۱۰۷۹ هـ، شاگرد ملا محمد حسن فانی بود، (م۱۰۸۲هـ) و بزرگترین شاعر کشمیر بشمار می رود. «با میرزا صائب و ابوطالب کلیم و حاجی محمد خان قدسی صحبتها داشته ... درستی زبان و روانی الفاظ و لطافت معانی او مقبول همه بود»[1] شعرش صوفیانه و خالی از تملق و مدح سرائی است. غالباً ابهام دارد و فهمش آسان نیست.

از اوست:

گفتگو یک رنگ نبود غافل و هشیار را

                                                   در نفس باشد تفاوت خفته و بیدار را

بر تواضعهای دشمن تکیه کردن ابلهی ست

                                                    پای بوس سیل از پا افکند دیوار را

                                                            ¯

کسی به پرسش احوال ما نمی آید        بغیر گریه که آمد به پرسش دل ما

                                                            ¯

نیفتد کار سازان را به کس در کار خود حاجت

                                           بخاریدن نباشد احتیاجی پشت ناخن را

چو استعداد نبود کار از اعجاز نگشاید

                                          مسیحا کی تواند کرد روشن چشم سوزن را

                                                            ¯

کاسه ی خود پر مکن زنهار از خوان کسی

                                                     داغ بر احسان خورشید است بر دل ماه را

                                                            ¯

فارغ بود از آفت گیتی دل روشن              از برق زیانی نرسد خرمن مه را

                                                            ¯

سنگین دل است هرکه بظاهر ملایم است

                                                      پنهان درون پنبه نگر پنبه دانه را

                                                            ¯

نیست باری در جهان سنگینتر از بار وجود

                                                      پشت خم شد زندگی را تا بسر بردیم ما

                                                           ¯

همچو سوزن دایم از پوشش گریزانیم ما

                                                       جامه بهر خلق می دوزیم و عریانیم ما

                                                           ¯

مشهور در سواد جهان از سخن شدیم

                                                       همچو قلم سفر به زبان می کنیم ما

نتوان چو زاهد از ره خشکی به کعبه رفت

                                                       کشتی به بحر باده روان می کنیم ما

ما را چو شمع مرگ بود خامشی ، غنی

                                                        اظهار زندگی به زبان می کنیم ما

                                                               ¯

بسکه در اعضای ما افتاده از خشکی شکست

                                                 هر رگ ما گشته موی کاسه ی زانوی ما

                                                              ¯

آدم خاکی ز خامی دارد از می اجتناب

                                                  کوزه ی گل پخته چون گردد نمی ترسد ز آب

                                                             ¯

موی سرگشته سفید اما خیالت درسر است

                                                   اخگر پنهان ته این توده ی خاکستر است

                                                            ¯

افتادن و برخاستن باده پرستان            در مذهب رندان خرابات نماز است

                                                           ¯

درهر نماز دست به زانو چرا زند           زاهد اگر ز کرده پشیمان نگشته است

                                                          ¯

ز شرم انگشت دارد در دهان طفل            سر پستان گرفتن هم گدائی است

                                                         ¯


 یار در چشم و نگه سرگرم جست و جوی اوست

                                  پرده های دیده ام گویا نقاب روی اوست

                                                       ¯

تا سرش از بوی می شد مست، خمها را شکست 

                                هیچکس در دور ما چون محتسب بد مست نیست

                                  

                                                      ¯

ریخت دندان ز دهن، رفت جوانی بر باد

                                      آه ازین ژاله که در مزرع بختم افتاد

                                                     ¯

زند ربط بهم پیوستگان را گفت و گو برهم

                                      سخن چون در میان افتد دو لب از هم جدا گردد

                                                     ¯

از چرخ بی مذلت حاجت روا نگردد

                                           تا آب رو نریزی این آسیا نگردد

                                                     ¯

رفیق اهل غفلت عاقبت از کار میماند

                                             چو یک پا خفته پای دیگر از رفتار میماند

                                                     ¯

با دهانت نتواند ز ملاحت دم زد

                                              پسته هرچند که خود را به نمک شور کند

                                                     ¯

نیک و بد را امتیازی نیست در بازار دهر

                                               می شود در هر ترازو سنگ با گوهر طرف

                                                    ¯

حسن سبزی به خط سبز مرا کرد اسیر

                                                 دام همرنگ زمین بود گرفتار شدم

                                                    ¯

تا ز بزم وصال او دورم             زنده ام لیک زنده در گورم

                                                   ¯

چون شمع بود منزل ما زیر پای ما

                                              از پا نشسته ایم به منزل رسیده ایم

در عالم مثال مثالت نبوده است

                                              هرچند کز دریچه ی آئینه دیده ایم

                                                 ¯

فیض از بیگانه میخواهیم نی از آشنا

                                             چون صدف در بحر، آب از جای دیگر میخوریم

                                                ¯

چاره سازان هم، غنی در کار خود بیچاره اند

                                             کی تواند بخیه زد سوزن به زخم خویشتن

                                              ¯

از نمازم نیست مقصد غیر جست و جوی او

                                            می روم افتان و خیزان تا ببینم روی او



[1] . ریاض الشعرا.

+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

حکیم سعید کاشانی منصور ثانی

مقتول به سال 1071، سرمد تخلص داشت. کلیمی بود و مسلمان شد. شاهزاده دارا شکوه بسیار تعریفش می کرد. بیشتر رباعی می گفت. اشعارش از اندیشه های حکیمانه و حقایق و معارف و وجد و حال خالی نیست. به قول مصنف ریاض الشعرا «در میدان سخنوری گوی سبقت را از بلغای زمان می ربوده. از افکار بلاغت آثارش قوت طبع و رفعت مقامش ظاهر و هویدا است».

از اوست:

خوش بالائی کرده چنین پست مرا                چشمی به دو جام برده از دست مرا

او در بغل منست و من در طلبش                   دزد عجبی برهنه کرده است مرا

                                                     ¯

عمریست که آوازه ی منصور کهن شد

                                                 من از سر نو جلوه دهم دار و رسن را

                                                    ¯

 سرمد که ز جام عشق مستش کردند           بالا بردند و باز پستش کردند

می خواست خدا پرستی و هشیاری             مستش کردند و بت پرستش کردند

                                                   ¯

از منصب عشق سرفرازم کردند                      وز منت خلق بی نیازم کردند

چون شمع درین بزم گدازم کردند                    از سوختگی محرم رازم کردند

                                                  ¯

یاران چقدر راه دو رنگی دارند                        مصحف به بغل، دین فرنگی دارند

پیوسته به هم چو مهره های شطرنج              در دل همه فکر خانه جنگی دارند

                                                 ¯

سرمد غم عشق بلهوس را ندهند             سوز دل پروانه مگس را ندهند

عمری باید که یار آید به کنار                     این دولت سرمد همه کس را ندهند

                                                ¯

سر جدا کرد از تنم شوخی که با ما یار بود

                                                  قصه کوته کرد ورنه دردسر بسیار بود

                                               ¯

سرمد اگرش وفاست خود می آید              ور آمدنش رواست خود می آید

بیهوده چرا در پی او می گردی                   بنشین تو اگر که خواست خود می آید

                                               ¯

اعتبار وعده های مردم دنیا غلط

                                            هان غلط، آری غلط، امشب غلط، فردا غلط

نسخه ی بینائی عمر ما مپرس

                                            خط غلط، معنی غلط، انشا غلط، املا غلط

                                            ¯

ما آنچه خوانده ایم فراموش کرده ایم

                                                    الا حدیث دوست که تکرار می کنیم

                                           ¯

دوش در آغوش شبنم خفتی، ای گل تا سحر

                                                     ناز بر بلبل مکن دیگر که تر دامن شدی

                                           ¯

سرمد تو حدیث کعبه و دیر مکن                 در کوچه شک چو گمرهان سیر مکن

خطاب به اورنگزیب که ازو خواست لباس بپوشد:

آنکس که ترا تاج جهان بانی داد                     ما را همه اسباب پریشانی داد

پوشاند لباس هر که را عیبی دید                  بی عیبان را لباس عریانی داد

+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ابوطالب کلیم کاشانی

متوفی به سال 1061 هـ ، ملک الشعرای دربار شاه جهان و از استادان بلند مقام سبک هندی است که در تمثیل و مضمون آفرینی و خیال بندی مهارت خاصی داشت. محمد طاهر نصر آبادی او را «خلاق المعانی ثانی» خوانده است. دیوانش در حدود بیست و چهار هزار بیت محتوی قصیده و غزل و قطعه و مثنوی و رباعی است، ولی هنر اصلی او غزلسرایی و مفردات نغز و دلکش و پرمعنی است. منظومه ای به نام «شاهنامه[1]» به زبان ساده نوشته است که ارزش و اهمیت تاریخی دارد. کلمات هندی در شعر او بسیار دیده می شود. از اوست:

ز شوق هند زان سان چشم حسرت برقفا دارم

                                     که رو هم گر به راه آرم نمی بینم مقابل را

اسیر هندم و زین رفتن بیجا پشیمانم

                                     کجا خواهد رساندن، پرفشانی مرغ بسمل را

به ایران میرود نالان کلیم از شوق همراهان

                                    به پای دیگران همچون جرس طی کرده منزل را

                                                           ¯

دو دستم هردو در بند است در زلف و لب ساقی

                                     ندانم  گر بگریم جام بگذارم کدامین را

                                                          ¯

ما ز آغاز و ز انجام جهان بیخبریم

                                   اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است

شکر چشم تو کند محتسب شهر کزان

                                  هرکجا میکده ای هست خراب افتاده است

                                                         ¯

پنبه را دانی چرا مینا دهد بر فرق جای؟

                                   هر که سر میکشان پوشید جایش بر سر است

                                                       ¯

این همه فرق میان خط یک کتاب چیست

                                   سرنوشت همه گر از قلم تقدیر است

                                                      ¯

می شود اول ستمگر کشته ی بیداد خویش

                                    سیل دایم بر سر خود خانه ویران کرده است

                                                    ¯

گر به قسمت قانعی، بیش و کم دنیا یکی است

                                   تشنه چون یک جرعه خواهد کوزه و دریا یکی است

                                                  ¯

دلی آگاه می باید، وگرنه                    گدا یک لحظه بی نام خدا نیست

                                                  ¯

مجلس فروز گبر و مسلمان یک آتش است

                                  در سنگ دیر و کعبه بجز یک شرار نیست

روشندلان حباب صفت دیده بسته اند

                                   روزن چه احتیاج اگر خانه تار نیست

                                                 ¯

نامه ای را میبری قاصد زبانی هم بگو

                                   خامه شد فرسوده ورنه شکوه پایانی نداشت

                                                ¯

وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست

                                   رو پس نکرد هرکه از این خاکدان گذشت

حب وطن نگر که ز گل چشم بسته ایم

                                   نتوان ولی ز مشت خس آشیان گذشت

در کیش ما تجرد عنقا تمام نیست

                                   در قید نام ماند اگر از نشان گذشت

مضمون سرنوشت دو عالم جز این نبود

                                  کان سر که خاک راه شد از آسمان گذشت

بدنامی حیات دو روزی نبود بیش

                                  آنهم کلیم با تو بگویم چسان گذشت

یک روز صرف بستن دل شد به این و آن

                                  روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت

                                                       ¯

عاقل به کار دنیا بسیار لاابالی است

                               همسایه ی جنون است عقلی که کامل افتد

                                                      ¯

شراب کهنه می نوشم به بزم او چو بنشینم

                                  به من تا نوبت آید دختر رز پیر می گردد

                                                    ¯

چنان زهر فراقت ریختی در ساغر عمرم

                                  که مرگ از تلخی آن گرد جان من نمی گردد

                                                   ¯

حسنی که به او عشق سرو کار ندراد

                                     مانند طبیبی است که بیمار ندارد

                                                  ¯

دلی دارم کزو دلها بسوزد                  تر و خشک تعلقها بسوزد

چو اختر بر سپهر خاکساری               بمیرد روزها شبها بسوزد

                                                 ¯

حرف شب وصال که عمرش دراز باد

                                               کوته تر است زانکه ز دل بر زبان رسد

                                                ¯

نه هر که صدر نشین شد عزیز شد، که غبار

                                               اگر به دیده رسد توتیا نخواهد شد

                                                ¯


 

نام و نشان عشق بغیر هوس نماند

                                                      از سیل رفته خار و خسی یادگار ماند

                                                ¯

جفا مکن که مکافات گریه ی بلبل                 امان نداد که گل خنده را تمام کند

                                                ¯

افتاده را به چشم حقارت مبین که خاک

                                      چون سرکشد غبار دل آسمان شود

                                                ¯

در حقیقت تنگدستی مایه ی دیوانگی است

                                     در چمن بید از غم بیحاصلی مجنون شود

                                                ¯

عیش هم گر رو دهد بی تلخی اندوه نیست

                                     همچو نوروزی که واقع در محرم می شود

                                                ¯

جواب نامه همین پاره کردن است کلیم

                                              مگو که قاصد من بی جواب می آید

                                               ¯

تا کی کلیم گریه کنی گاه دیدنش

                                               کس ماه را همیشه در آب روان ندید

                                              ¯

در جهان طالع خاکستر صیقل دارم

                                              خود سیه روز، هزار آینه روشن کردم

                                             ¯

نیک و بد در زمانه ی ما نیست             هرچه دیدم ز بد بتر دیدم

باطنش همچو پشت آینه بود               ظاهرش هرچه صافتر دیدم

                                             ¯


 

بسان شمع کس آواز گریه ام نشنید

                                            به اشک خویش اگر تا صباح غلطیدم

                                             ¯

در آن درج دهان درهای دندان               چو شبنم در میان غنچه خندان

                                             ¯

هند[2] و جهان ز روی عدد چون برابر است

                                               شه را خطاب شاه جهان زان مقرر است



[1] . اغلب ارباب تذکره «ظفر نامه شاه جهان» را به وی منسوب کرده اند که بنظر نگارنده ی این کتاب اشتباه است . در حقیقت گوینده ظفرنامه حاجی محمد جان مشهدی متخلص به قدسی است که در حدود 1056 هجری به رحمت ایزدی پیوسته است.

[2] . در حساب ابجد «هند» و «جهان» هر یکی 59 می باشد.

+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

رکن الدین مسعود بن نظام الدین علی مشهور به حکیم رکنای کاشی و متخلص به مسیح [1]

مسیحا و مسیحی (متوفی 1066 هجری) و استاد صائب بود.از کم التفاتی شاه عباس اول رنجیده به هند آمد. و درخدمت اکبر شاه و شاه جهان به آسودگی و عزت می زیست. اشعارش شامل غزلیات و قطعات و رباعیات و چند مثنوی قریب به صد هزار بیت است.

از اوست:

دردسر بود بسی بر سر ما افسر ما

                                                 شد کلاه نمدی صندل درد سر ما

                                                    ¯

غمهای مرده، در دل من، زنده کرد هجر

                                           گویا شب فراق تو روز قیامت است

                                                    ¯

گر فلک یک صبحدم با من گران باشد سرش

                                         شام بیرون می روم چون آفتاب از کشورش

                                                    ¯

به پای همت من این دوعالم است دو کفش

                                            که صبح پوشم و پیشین برهنه پا گردم

                                                    ¯

چون قطره به آن گوهر یکتا نرسیدیم          از ابر فتادیم و به دریا نرسیدیم

                                                    ¯

آن چنان با تو یکی گشت وجودم، ای دوست

                                           که ترا بی تو توان دیدن و بی من نتوان

                                                   ¯

در سر پیری که با من پنبه گوئی آتش است

                                          موی همچون پنبه ام آتش گرفت از خوی او

                                                 ¯

سکوت قلعه ی مرد است و حرف لغزش پای

                                          ز قلعه ای که در افتی ببین کجا افتی!



[1] . هم تخلص با رکنا، ملاسعد الله پانی پتی ( دهلوی) می باشد که در زمان شاه جهان زندگی می کرده و رفیق شاعر «شیدا» بود. او رامایانا یا داستان راما و سیتا را زبان هندی بنظم فارسی درآورده است ( برای داستان رجوع شود به مجله ی سخن شماره 11 سال 1334)

+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

میرزا جلال بن میرزا مؤمن متخلص به اسیر

متوفی به سال 1049 هجری، شاگرد فصیحی هروی و ارادتمند صائب بود. مضامین تازه دارد و در انشای شعر نهایت نزاکت و شیرینی بکار برده است.[1] به عقیده ی امیر شیر علیخان لودی «معنی باریکش بر آسمان الفاظ برجسته به رنگ هلال گوشه ی ابروی از دور می نماید، و عروس فکرش نقد هوش را از مشتریان بازار سخن به بیعانگی می‌رباید. بانی بنیاد خیال بندی است و خیال بندان زمان حال را به پیروی او سرافتخار بلند است». [2] دیوانش محتوی قصیده و قطعه و مثنوی و رباعی و ترجیع بند قریب به بیست هزار بیت است. از فرط گردش جام و شراب مدام در عین جوانی در گذشت. از اوست:

عالم امن و امان گوشه ی میخانه بس است

                                  که نه بیم است، نه ترس است، نه باک است اینجا

                                                               ¯

ز جنون همچو گردباد آخر                   زدم از آه خیمه بر صحرا

                                                               ¯

بسی در دیده و دل سیر کردم             یکی دیدم سواد بحر و بر را

                                                              ¯

عشق نگذارد که بنشیند غباری بر دلم

                                            کی کند ساقی به خاک آلوده جام خویش را؟

                                                              ¯

باده چون زور آورد هشیار می سازد مرا

                                              خواب چون گردد گران بیدار می سازد مرا

                                                              ¯

گردم به جست و جوی تو پرواز می کند

                                                در خاک هم هوای تو پر می دهد مرا

                                                              ¯

ما امانتدار نقد وحدتیم                  در دل عالم نگنجد راز ما

                                                             ¯

گشته ایم از دیدن روی تو بیخود، ای اسیر

                                                  چون تواند دید چشم ما سراپای شما

                                                             ¯

ناامیدی سر بسر امید شد آخر اسیر

                                                   عاقبت زین نخل بی حاصل ثمر دیدیم ما

                                                             ¯

از بسکه خورده نیش خموشی بیان ما

                                                          خون شد به رنگ غنچه زبان در دهان ما

پرواز ما به بال و پر بی تعلقی است

                                                         گیرد اگر هوای قفس آشیان ما

                                                            ¯

چه شد گر صورت از معنی ندانیم              سراسر حیرتست اندیشه ی ما

                                                            ¯

از می دیگرست مستی ما                     سر ساغر به گردن مینا

واژگونست کار اهل جنون                       خار بر سر زنیم و گل بر پا

یکدم از خون نمی شود خالی                بی تو همچشم ماست ساغر ما

                                                           ¯

ندید روی زمین جای یک دم آسایش

                                                     حباب، رفت، بنا کرد خانقه در آب

                                                           ¯

داده ام دل به دست گریه، اسیر              شسته ام نامه ی سیاه در آب

                                                           ¯

نور و ظلمت پرده دار خلوت صبحند اسیر!

                                              که دویی دارد به چشم مرد بینا روز و شب

                                                          ¯

کفر ودین، عاقل و مجنون همه رسوای دلند

                                                  هرکه دیدیم در این آینه غماز خود است

                                                          ¯

جرس را ناله ی دل کرد گمراه                خموشی کعبه ی اسلام عشق است

                                                           ¯

در مصحف عارضت به خوبی                     ابروی تو آیتی مبین است

آن خال سیه نگر که چون مور                   در مزرع حسن خوشه چین است

افسوس که وصل دلبران را                       خصمی چون هجر در کمین است

                                                          ¯

کرده انگور وطن در خم و می گشت، اسیر

                                            پیر اگر رفت به میخانه جوان آمده است

                                                          ¯

به خون خویش ما را تشنه تر کرد           مگر شمشیر او موج سرابست؟

                                                          ¯

تا غمش در دلم قرار گرفت               برگ گل شعله در کنار گرفت

                                                         ¯

کی می رسد به گوشه ی ابروی او هلال

                                       این دلکشی به زور کمان کشیده کیست؟

                                                         ¯

از غبارم آسمانها ساختند                          بیش ازین افتادگی مقدور نیست

تخم حسنت در جهان پاشیده اند                 حرص اگر باشد گناه مور نیست

                                                        ¯


 

عشق اگر سوزد در آتش حسن او را باک نیست

                                           شعله را پروای جان افشانی خاشاک نیست

                                                        ¯

گفتمش وعده های بوسه چه شد؟              کرد لب خنده ای که یادم نیست

                                                        ¯

بیقدری هر ذره ز سرشاری نور است

                                    چون قبله جهان گشت بود قبله نما هیچ

دیوان اسیر تو به جز نام تو هیچ است

                                    پیچیدگی مصرع و مضمون رسا هیچ

                                                          ¯

از دیده نشان دل توان یافت            این دیر به کعبه راه دارد

                                                         ¯

در گلستان دیدمش نشناختم                  بر تنش پیراهن گل تنگ بود

این دورنگیها ز زشتیهای ماست                نور و ظلمت پیش از این یکرنگ بود

                                                         ¯

ای باده کشان مژده که باز آمد عید

                                                   در گلشن امید گل عیش دمید

شد وقت که در مجلس مستان هر صبح

                                                    صد طعنه بخورشید زند جام نبید

                                                         ¯

خاطرم زیر فلک از جوش دلتنگی گرفت

                                                    دامن این خیمه ی کوتاه را بالا زنید

                                                         ¯

برهنه گشتن شمع آشنای یکرنگیست

                                                   اشاره ایست که پروانه را کفن نکنید

                                                         ¯


 

بی لنگر است کشتی بحر جنون اسیر 

                                                    گر تاب اضطرار نداری ، کنار باش

                                                      ¯

دیوانه یک قدم اگر از ره برون رود

                                                     ریگ روان ز موج زند تازیانه اش

                                                     ¯

هرکس که رفته با دل روشن به زیر خاک

                                                  قندیل کعبه ساخته سنگ مزار خویش

                                                     ¯

آزاد کرد وحشتم از قیل و قال خویش

                                                   دیوانه می شوم اگر آیم به حال خویش

                                                     ¯

با خزان و بهار یکرنگیم                   گل شدیم از نظاره ی رویش

                                                    ¯

ساقی به یک پیاله خزانم بهار کرد                عمر دوباره داد شراب دوساله ام

                                                    ¯

شد وقت که می خوری دگر پیشه کنم            دل را فارغ ز ننگ اندیشه کنم

ساقی خونم ز زهد در جوش آمد                   برخیز که خون توبه در شیشه کنم

                                                  ¯

ذره ی ذات تو خورشید نماست          بحری و قطره نما آمده ای

نور آیینه بخود پنهانست                    قبله ی قبله نما آمده ای

                                                  ¯

هزار زخم نمایان به حسرت ارزانی                                                                                             

                                         علاج زخم نهان خنده ایست زیر لبی

                                                  ¯

لذتی بهتر ازین نیست که پنهان از خلق

                                         ترک مطلب کنی و خجلت آرام کشی



[1] . ریاض الشعرا تألیف واله. نامبرده اضافه می کند: « لیکن چون اکثر سرمست باده ی ارغوانی بود و در آن حال شعر می گفت عرایس بعضی ابیاتش از لباس معنی عور مانده است. بنابراین دیوانش در هندوستان بی نهایت مرغوب طبایع شده است، زیرا که اکثر مردم هند پیوسته سرخوش بنگ می باشند و آن بی معنی که در مستی گفته شده است مناسبت تام با اذهان و افهام این جماعه دارد لیکن اشعار خویش بسیار خوبست.»

[2] .مرآة الخیال ( ص 75 ـ 76)

+   89/12/14    http://www.facebook.com/parsisis  | 

طالب آملی

 متوفی به سال 1036 هـ ، از شعرای معروف قرن یازدهم هجری، و اصل وی از آمل مازندران است. در دوران جوانی به هند رسید، و به سال 1028 هجری به منصب ملک الشعرائی سرافراز گردید. در مدح جهانگیر پادشاه و اعتماد الدوله وزیر، و نور جهان بیگم و میرزا غازی بیگ قصاید غرا دارد. مدعی بود که قبل از بیست سالگی هفت علم را به خوبی آموخته است.[1] شعر به سبک هندی می گفت. به قول مؤلف ریاض الشعرا «اشعارش در کمال عذوبت و بلاغت و شکستگی و تازگی و روانی و نازکی واقع شده.» دیوانش در حدود هفده هزار بیت از قصیده و قطعه و غزل و رباعی و مثنوی است.

افروختن و سوختن و جامه دریدن

                                                     پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت

                                                      ¯

دل نااهل اهل آزار است                        خاک نامردم آدمی خوار است

مزه ای در جهان نمی بینم                    دهر گویی دهان بیمار است

                                                     ¯

عشق در اول و آخر همه وجد است و سماع

                                          این شراب است که هم پخته و هم خام خوش است

                                                    ¯

دل نقد جان به خاک در دلستان سپرد

                                                           بوسید آستانش و با بوسه جان سپرد

اندوه عشق بر در غمخانه ی دلم

                                                            قفلی زد و کلید به دست فغان سپرد

مست آمدم به سیر چمن، ناگهان نسیم

                                                            رنگ از رخم ربود و به برگ خزان سپرد

                                                      ¯

جان دگرم بخش که آن جان که تو دادی

                                                          چندان ز غمت خاک به سر ریخت که تن شد

پیراهنی از تار وفا دوخته بودم

                                                           چون تاب جفای تو نیاورد کفن شد

هر سنگ که بر سینه زدم نقش تو بگرفت

                                                          آن هم صنمی بهر پرستیدن من شد

                                                     ¯

لب از گفتن چنان بستم که گویی               دهن بر چهره زخمی بود و به شد

                                                     ¯

خانه ی شرع خرابست که ارباب صلاح

                                            در عمارتگری گنبد دستار خودند

                                                     ¯

مردم ز رشک، چند ببینم که جام می

                                            لب بر لبت گذارد و قالب تهی کند

                                                     ¯

هر عضو تنت ساده تر از عضو دگر بود

                                             مویی که بر اندام تو دیدیم کمر بود

                                                     ¯

با صد کرشمه آن بت سر مست می رود

                                            خود می کند خرام و خود از دست می رود

                                                    ¯

خوشدل زخمی که بار مرهم نکشید           آسوده دلی که ساغر جم نکشید

من بلبل آن گلم که در گلشن راز                پژمرده شد و منت شبنم نکشید

                                                    ¯

مرد بی برگ و نوا را سبک از جای بگیر

                                                     کوزه بی دسته چو بینی به دو دستش بردار

                                                    ¯

مستی بهار عمر بود، دست از او مدار

                                                        زیرا که دور عمر سراسر بهار به

                                                   ¯

دو لب خواهم : یکی در می پرستی             یکی در عذرخواهی های مستی


هنگامی که عزم سفر از هند به قندهار کرده سروده است:

نگاران لاهور و خوبان دهلی                        بدل کرده بودند پیوند جانم

گره بسته بودند هر یک به نوعی                  سر رشته ی جان به مویی میانم

یکی چهره سودی به چشم رکابم                یکی بوسه دادی به زلف عنانم

نشاندی یکی در بغل یاسمینم                    نهادی یک در دهان برگ پانم

غزالان ملتان به نیرنگ سازی                      که بندند از غمزه دست و دهانم

نگاران سر هند در نقش بندی                     که سازند دل غرق خون، نافه سانم

من از جمله چون نکهت گل گریزان                که خود را به بزم همایون رسانم




وقتی طالب را حکم ریش تراشیدن شد وی قطعه ای گفته به عرض رسانید و ریش خود را محفوظ داشت:

سفر می کنم صاحبا ور نه من                 چه سر بلکه گردن تراشیدمی

به ناخن نه با تیغ از روی خود                   من این مشت سوزن تراشیدمی

سر و ریش و ابرو بروت و مژه                     به رسم برهمن تراشیدمی

ازو این گیاه خدا کشته را                         نه از بهر خرمن تراشیدمی

که سنبل چو آرایش دامن است                پی زیب دامن تراشیدمی



[1] . گوید: پا بر دومین پایه ی اوج عشراتم        و اینک عدد فنم از آلاف زیاد است

بر هندسه و منطق و بر هیأت و حکمت             دستی است مراکش ید بیضا ز عباد است

در سلسله ی وصف خط این پس که ز کلکم      هر نقطه سویدای دل اهل سواد است

+   89/12/10    http://www.facebook.com/parsisis  | 

مولانا نورالدین محمد ترشیزی مشهور به «ظهوری»

متوفی در حدود 1024 هـ ، از شعرای نامدار است که خاصه در هند شهرت بسیار دارد. «نظم و نثر بسیار بتکلیف تمام نوشت، چنانچه تلازم و استعارات بل اغراقات وی زبانزد ارباب دانش است.»[1] بقول فیضی [2] بغایت رنگین کلام است. واله داغستانی او را بحد اغراق ستوده و نوشته است: «الحق تاقوت ناطقه به گویایی زبان گشوده، زباندانی مثل او ندیده و تا گوش فلک به سخن نیوشی گوش نهاده سخنوری مانند وی نشنیده. شاعری جامه ایست زیبنده بر بالای او؛ سخنوری آیینه ایست محو تماشای او. دیوان فصاحت بنیانش مصداق آیه ی کریمه ی تهدی من تشاءِ و تضل من تشاءِ است، زیرا که از فهم نزاکت بیانش هر کس را نصیب نه، و از دقایق بلاغت کلامش هر کوته اندیش را حصه نیست. از بس که الفاظش ملایم واقع شده مأنوس همه طبایع است. تتبع مولانای مرحوم مشکل بل محال است ...» در اقسام سخنوری به روش خود بی مثل و عدیل و بی شبیه و نظیر بوده . قصاید خوب نیر به همان روش دارد. دیوانش محتوی قصاید و قطعات و غزلیات و رباعیات و ترجیع بند و ترکیب بند د رحدود ده هزار و پانصد بیت است. گذشته از آن منظومه ای مشهور بساقی نامه در حدود چهار هزار بیت دارد که به نام برهان الملک گفته و گویند وقتی که پیش نظام شاه در احمد نگر فرستاد وی با وجود ناآشنائی سخن، چند زنجیر فیل پر از نقد و نفائس و جنس صله ی آن فرستاد.

از اوست:

نه تنها نقش نامت بر نگین دل هوس دارم

                                                 ازین حسرت عقیقی کرده ام هر قطره ی خون

                                                       ¯

ز گل عار دارد گریبان ما                           درآویخت خارت به دامان ما

نسیم بهار محبت وزید                           سمن می فشاند مغیلان ما

ز آسیب مرهم برون آمدیم                      نهان مانده زخم نمایان ما

ظهوری دگر رهزن زلف کیست؟               که زنار می بندد ایمان ما

                                                      ¯

شنای عقل به دریای عشق نیست درست

                                                    شکسته کشتی گردون به ساحل افتاده است

ز دیده بر سر من گرچه صد بلا آمد

                                                    گناه ها همه در گردن دل افتاده است

                                                     ¯

از نگه چشم تهی گشت و تماشا مانده است

                                                  در زبان حرف نمانده است سخن ها مانده است

                                                    ¯

بگو حدیث وفا از تو باورست، بگو

                                                 شوم فدای دروغی که راست مانند است

شود گسسته به ایام گرچه زنجیر است

                                                  اسیر، آنکه به تار نگاه در بند است

                                                 ¯

خموشی نفع ها دارد سخن پرداز می گوید

                                                 نخستین اینکه ساکت هیچگه ملزم نمی گردد

چه سود از گریه ی شبها، شگفتن نیست در صبحم

                                                     گل پژمرده هرگز تازه از شبنم نمی گردد

                                              ¯

یا فکر دل فکار می باید کرد                  یا کشتنم اختیار می باید کرد

القصه ازین بیش ندارم طاقت               یک کار ازین دو کار می باید کرد

                                              ¯

شدم تلخکام تو در دهر لیکن               من از شور بختان شیرین کلامم

                                              ¯

همان تیره بختیم کز برق آه                  شب غم سراسر سحر ساختیم

                                              ¯

سودای کفر و عشق نمی شد به نقد دل

                                                    ناچار بود گوهر ایمان فروختیم

                                            ¯

در توصیف بهار:

بهار است نرگس قدح برگرفت                       به روی چمن لاله ساغر گرفت

بهار است بی می حرامست زیست              بر احوال زهّاد باید گریست

چرا می ننوشم بهار آمده است                    نهال نشاطم به بار آمده است

بهار است، ای خلوتی، مژده باد                   چسان می نشینی، جمادی، جماد!

بهار است رخت نو کن گرو                          می کهنه دارد شگون سال نو

بهار است بلبل برآورده جوش                       بخندید مینای غلغل فروش

صبا دم زد از معجز عیسوی                         جهان کهن را مبارک نوی

عروس چمن گشت رشک بهشت                به مشاطه گی آمد اردیبهشت

هوا سینه بر سینه ی گل نهاد                    چو از جیب گل تکمه بگشاد باد

کند کودک غنچه تا خواب ناز                      صبا مهد جنبان به دست نیاز

مگر عزم میخانه دارد چمن                        که پر کرده دامان و جیب از سمن

بهار است کو ساقی  جان فزا؟                   که آمد لطافت به سیر هوا

خطاب به ساقی:

بیا ساقیا مگذران روز را                             بده آتش معذرت سوز را

گر از افعی توبه دل زخم خورد                     توان جان بتریاق عفو تو برد

                                                ¯

شراب سخن ده ز تنگ شکر                     ز بادام تر ریز نقل نظر

که نی صلح ماند به یادم نه جنگ              نه ناموس آید به کارم نه ننگ

نیاید ز لب قصه ی هیچ کس                    همین با تو ماند سر کار، بس

نهی تا بکی بر تغافل مدار                       نداری مروت، ندارم قرار

کسی چند باشد چنین تنگدل                  سرت گردم، ای ساقی سنگ دل!

اسیر خمارم، شرابی کجاست؟                دلم بر دلم سوخت آبی کجاست؟



[1] . مراة الخیال، ص 78

[2] . کلیات الشعرا (72ـ 73)

+   89/12/10    http://www.facebook.com/parsisis  | 

ابوالفیض ناگوری متخلص به فیضی و فیاضی

متوفی به سال 1004 هـ ، ملک الشعرای دربار اکبر شاه  و بزرگترین شاعر فارسی گوی هندی بعد از امیر خسرو است. عبدالقادر بدایونی که دشمنیش با فیضی اظهر من الشمس است می نویسد: «در فنون جزئیه از شعر و معما و عروض و قافیه و تاریخ و لغت و طب و انشا، عدیل در روزگار نداشت»[1] . به قول دکتر ذبیح الله صفا «اگر چه ایرانی نیست ولی در شاعری با استادان ایرانی معاصر خود همطراز بود.» [2] به عقیده تقی کاشی ایرانی «جواهر شناسان عرصه ایران با کمال وقوف و دانش از توصیف آن اشعار عاجزاند و ناطقه سخنرایان ممالک عراق و خراسان با وجود چندین جولان در عرصه سخنوری از تعریف آن قاصر. در ایجاز سخن آثار اعجاز ظاهر گردانیده، و در نظم ابیات معانی بلند خاص با بلغ  وجهی و افصح بیانی به ادا رسانیده.» [3] در تمام ارقام شعر طبع آزمائی کرده و در حدود پنجاه هزار بیت گفته است [4] ولی امتیازش در غزل و مثنوی می باشد. بر عکس عموم شعرا در اغلب غزلهای عشقیه و حکیمانه خیال مسلسل یا مفردی را با متانت الفاظ و استحکام عبارات و شوخی استعارات و تازگی تشبیهات بیان می کند. در جواب «خمسه» نظامی شروع به پنج مثنوی «نل و دمن»، «مرکز ادوار»، «سلیمان و بلقیس»، «اکبر نامه» و «هفت کشور» نمود و از آن نخستین صورت اتمام پذیرفت که بقول عبدالقادر بدایونی «مثنوی ایست که در این سیصد سال مثل آن بعد از امیر خسرو شاید در هند کسی دیگر نگقته باشد.»[5] برادرش ابوالفضل «مراکز ادوار» را تکمیل کرد.

اینک نمونه ی شعرهای فیضی:

این چه مستی است که بی باده و جام است اینجا

                                                 باده کز جام بنوشند حرام است اینجا

ای که از بادیه ی عشق خبر می پرسی

                                                 پای بردار که کونین دو گام است اینجا

زاهدا منتظر چشمه ی کوثر منشین

                                                که به یک جرعه ی می کار تمام است اینجا

هیچ کس نیست که در دایره ی حیرت نیست

                                                 صید گاهیست که جبریل به دام است اینجا

                                                          ¯

خبر دهید شب عید پیر مصطبه را

                                                 که راست می کنم امشب قصور سی شبه را

                                                          ¯

عشق تا پای بیفشر در اندیشه ی ما

                                                 همه معشوق تراود زرگ و ریشه ی ما

                                                         ¯

آدمیت از آن پری مطلب                                       از پری آدمی گری مطلب

زاهد از طور عشق بی خبر است                          از گدا رسم سروری مطلب

نیست سودای عشق در هر کس                          از زحل کار مشتری مطلب

فیضی از خیل آفتاب وشان                شیوه ی ذره پروری مطلب

                                                       ¯

مفرح دل خود ساز اگر  غمی داری

                                              از آن گهر که بلورین پیاله اش صدف است

                                                       ¯

خالی نگذار جام از می                        در مذهب ما خلاء محال است

                                                       ¯

چشم گهر شناس نداری چه گویمت                                        

                                           کاین نه صدف چگونه ز یک دانه پر شده است

                                                      ¯

گمان مبر که به دریوزه دست بگشایم

                                            مرا که گوهر شبتاب در گل افتاده است

                                                     ¯

کاروان کعبه شد منزل نشین           رهروان عشق را آرام نیست

                                                    ¯

دهر را مژده که روز دگری پیدا شد

                                                   که ز خورشید سخر خیز تری پیدا شد

خقته بختان شب تفرقه بیدار شدند

                                                  که در آفتاب مبارک سحری پیدا شد

آسمان دید شب و روز جهانگردی او

                                                  گفت خورشید مرا همسفری پیدا شد

ای که از نیر اقبال نظر می خواهی

                                                 چشم بگشای که صاحب نظری پیدا شد

چند تاریک نشینی شب هجران، فیضی

                                                   خیز کز صبح سعادت اثری پیدا شد

                                                          ¯

شدیم خاک ولیکن ز بوی تربت ما

                                                   توان شناخت کزین خاک مرد می خیزد

                                                         ¯

کعبه را ویران مکن ای عشق، کانجا یک نفس

                                                    گه گهی پسماندگان راه منزل می کنند

                                                        ¯

عجب تر از دل فیضی ندیده ایم طلسم

                                                   که هم گهر بود هم محیط و هم غواص!

                                                       ¯

فیضی کفم تهی و ره عاشقی به پیش

                                                 دیوان خود مگر به دوعالم گرو کنم

                                                      ¯

ما طائر قدسیم نوا را نشناسیم                   مرغ ملکوتیم هوا را نشناسیم

برهان ثبوتیم ز ما نفی نیاید                        از ما «نعم» آموز که «لا» را نشناسیم

در کشف حقایق سبق آموز ضمیریم             ترتیب دلیل حکما را نشناسیم

با اهل جدل نکته ی توحید نگوئیم                در وحدت حق چون و چرا را نشناسیم

اصحاب یقینیم و گمان را نپسندیم               ارباب صوابیم، خطا را نشناسیم

از قافله ی ما نتوان یافت نشانی                 رقص جرس و بانگ درا را نشناسیم

نور جبروتیم ز ظلمت نهراسیم                    آئینه ی صبحیم مسا را نشناسیم

بر دانش ما انجم و افلاک بخندد                  گر صاحب لولاک لما را نشناسیم

صد شکر که ما پیرو اصحاب رسولیم            در شرع دگر راهنما را نشناسیم

                                                             ¯

بیا که روی به محرابگاه نور نهیم                 

                                            بنای کعبه ی دیگر ز سنگ طور نهیم

                                                            ¯

آفتابی نهفته در دل ماست                      شب امید را سحر مائیم

نیست ما را سری به ساغر می               مست پیمانه ی نظر مائیم

                                                           ¯

زاهد سخن ز مشرب و توحید می کنی        تحقیق کرده ایم که تقلید می کنی

                                                          ¯

اشعاری چند از غزلی که هر شعر آن در چهار وزن [6]  خوانده می شود:

ای قد نیکوی تو سرو روان                    وی خم ابروی تو شکل کمان

حلقه ی گیسوی تو دام جنون             طره ی هندوی تو کام جنان

هم لب جادوی تو آب حیات                 هم خط دلجوی تو خضر زمان


در تعریف وحدت:

پیش هنگامه ی عالم نبود                      غلغل بازیچه ی آدم نبود

پردگی عیب منزه ز طنز                          بود نهان در تتق کنت کنز

چهره ی وحدت خط کثرت نداشت             طره ی معنی ره صورت نداشت

عین عدم بود وجود شئون                      داشت وجود همه سر در بطون

سلسله ی انفس و آفاق نه                    هیچ بجز جلوه ی اطلاق نه

بلکه در اطلاق زمان شهود                     نیست اطلاق بر او قید بود

داشت بیک دانه جهانی فراغ                  نه چمن و هفت گل و چار باغ

در پی این کشمکش کن مکن                بود جهان منتظر امر کن

حسن ازل عاشق مرآت شد                  نور ابد پرده کش ذات شد

پرده نشینان شبستان غیب                  باز کشیدند برون سر به جیب

خواب گرانان حریم قدم                         چشم گشادند ز خواب عدم

نغمه ی ایجاد دمیدن گرفت                    رایحه ی فیض وزیدن گرفت

بحر ازل نیم نمی بیش نیست                ملک ابد نیم دمی بیش نیست

دهر چو با این همه کس بیکس است      هم نفس من نفس من بس است

من چه و این هستی موهوم من           خنده بعلم من و معلوم من

وای بر این دانش اندیشه پیچ               سینه پر از علم و نه معلوم هیچ

فکر و خرد سایل بیرونیش                    چون و چرا عاجز بیچو نیش

حسن گجرات:

منم که کشته ی گجراتیان بیدادم             خراب عشوه ی خوبان احمد آبادم

سهی قدی ز سرناز جلوه یی ننمود         غلام او شدم و خط بندگی دادم

در وصف کشمیر:

هزار قافله ی شوق می کند شبگیر

                                            که بار عیش گشاید به عرصه ی کشمیر

تبارک الله از آن عرصه ئی که دیدن آن

                                           ورق نگار خیال است و نقش بند ضمیر

هوای آن متنوع چو فکرت نقاش

                                            زمین آن متلون چو صفحه ی تصویر

غبار آن بتوان خواند چشم دارو

                                              گیاه آن بتوان گفت روح را اکسیر

به تن موافقت آب آن چو باده و گل

                                             به جان  مناسبت باد آن چو شکر و شیر

نسیم آن ز سر آب تیز می گذرد

                                              که باد را نتوان داشت پای در زنجیر

در آن به جای گیا زعفران همی روید

                                               که آب و خاک طرب را چنین بود تأثیر

به هر طرف روی از بحر فیض مالامال

                                                هزار چشمه ی جوشنده چون دل نحریر

ز اعتدال هوایش شگفت نیست شگفت

                                                 که سر زند همه عناب از نهال زریر

در جواب رباعی سفیر دربار شاه عباس صفوی و در صفت اکبر که بالبداهه گفت:

فردوس بسلسبیل و کوثر نازد                    دریا به گهر، فلک به اختر نازد

عباس به ذوالفقار حیدر نازد                      کونین به ذات پاک اکبر نازد

در تعریف آفتاب پرستی اکبر:

قسمت نگر که در خور هر جوهری عطاست

                                                  آیینه با سکندر و با اکبر آفتاب


 

او میکند معاینه ی خود در آینه

                                              این می کند مشاهده ی حق در آفتاب

                                                   ¯

به دل ز دل گذری هست تا محبت هست

                                               ره چمن نتوان بست تا صبا اینجاست

ز کوی عجز، نظیری سر نیاز مکش

                                               ز هر رهی که درآیند انتها اینجاست

                                                        ¯

مجردان سبک سیر ا زجهان رفتند

                                               گهر به قعریم و خس به ساحل افتاده است

گدای پیر مغان شو، که پادشاه و فقیر

                                                بر آستانه ی میخانه سایل افتاده است

                                                       ¯

دیده ام دفتر پیمان وفا حرف به حرف

                                                 نام خوبان همه ثبت است مگر نام تو نیست

به برازندگی قامت موزون نازم

                                                   یک قبا نیست که شایسته ی اندام تو نیست

                                                       ¯

کفر و ایمان  نبود شرط ، نظیری در عشق

                                                       به تو کافر بنمایم که ولایت دارد

                                                      ¯

نظر گردد حجاب آنجا که من دیدار می بینم

                                                      نهان از چشم ظاهر بین تماشای دگر دارد

                                                    ¯

محبت بیشتر قایم شود چون بشکند پیمان

                                                      شکوفه اول افشاند درخت، آنگه ثمر گیرد

                                                  ¯

نیازارم ز خود هرگز دلی را                     که می ترسم در آن جای تو باشد

نظیری زندگی در درد دل جو                   که درد تو مسیحای تو باشد

                                                  ¯

ز بیداد تو حرف مهر را نام و نشان گم شد

                                              کتاب حسن را جزو محبت از میان گم شد

متاع دیر اگر داریم بر ما رد مکن، زاهد

                                              به عزم کعبه می رفتیم راه کاروان گم شد

اگر پرسد کسی حال نظیری بگوییدش

                                              که در دامش شد آن مرغی که شب از آشیان گم شد

                                                         ¯

چشم بر فیض نظیری همه خوبان دارند

                                                     کاسه در پیش گدا داشته سلطانی چند

                                                         ¯

کارم از زلف گره گیر تو پیچیده تر است

                                                        سر این رشته ندانم ز کجا بگشایند

گر به میخانه نظیری برم این زمزمه را

                                                        مطربانم گره از بند قبا بگشایند

                                                        ¯

گرچه می دانم قسم خوردن به جانت خوب نیست

                                                        هم به جان تو که یادم نیست سوگند دگر

                                                      ¯

هیچ اکسیر به تأثیر محبت نرسد              کفر آوردم و در عشق تو ایمان کردم

                                                      ¯

چه خوش است از دویکل سر حرف باز کردن

                                                      سخن گذشته گفتن، گله ی دراز کردن

تو به خویشتن چه کردی که به ما کنی نظیری                                      

                                                     به خدا که لازم آمد ز تو احتراز کردن



[1] . منتخب التواریخ، ج 3 ص 299

[2] . تاریخ تحول نظم و نثر پارسی ، ص 77

[3] . انتخاب تذکره خلاصة الاشعار (نسخه خطی نمره 4078 کتابخانه ملی ملک)

[4] . شعر العجم ترجمه فخر داعی ج  3 ص 55 و فهرست کتابخانه ی مدرسه ی عالی سپهسالار ج 2 ص 521

[5] . منتخب التواریخ التواریخ، ج 2 ص 296

[6] . رجز مسدس مطوی (مفتعلن مفتعلن فاعلن). خفیف مخبون محذوف ( فاعلاتن مفاعلن فعلن) رمل مسدس محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلن) رمل مسدس مخبون محذوف ( فاعلاتن فعلاتن فعلن)

+   89/12/09    http://www.facebook.com/parsisis  | 

مطالب قدیمی‌تر