امیر نجم الدین معروف بخواجه حسن و امیر حسن دهلوی
ملقب به «سعدی هندوستان» (متوفی به سال 727) معاصر و دوست صمیمی امیر خسرو، و مانند او شاعر دربار شاهان دهلی بود. دیوانی شامل قصاید ـ غالباً در مدح سلطان علاء الدین خلجی ـ و غزلیات و قطعات و رباعیات و مثنوی ـ در مدح همین سلطان ـ دارد، ولی شهرتش بیشتر در غزلهای شیرین و روان و پرحال است که در آن مثل فخر الدین عراقی سبک سعدی را بسبک حافظ نزدیک کرده [1] و سبک او در میان سبک عراقی و هندی است. بعقیده ی شبلی نعمانی [2] « آن پایه از سوز و گداز و جوش و خروشی که در کلام او وجود دارد حتی در کشته محبت وی ـ امیر خسرو ـ هم یافت نمی شود.
از اوست:
صد نامه نوشتیم و جوابی ننوشتند
این هم که جوابی ننوشتند جواب است
¯
مرا از زلف تو مویی بسنده است فضولی می کنم بویی بسنده است
چه لشکر می کشی بر قلب عشاق صف مغلوب را هویی بسنده است
حسن گر طالب حبل المتینی ز خوبان تار گیسویی بسنده است
و گر محراب خواهی بهر طاعت از ایشان طاق ابرویی بسنده است
¯
مشتاق تو به هیچ جمالی نظر نکرد
بیمار تو ز هیچ طبیبی دوا نخواست
بر ما دلت نسوخت ندانم چرا نسوخت
ما را دلت نخواست ندانم چرا نخواست!
¯
روزم تو برفروز و شبم را تو نور بخش
کاین کار تست، کار مه و آفتاب نیست
ای محتسب تو خیمه به خمّار خانه زن
بگذر ز ما که مستی ما از شراب نیست
¯
عشقبازان دیگرند و عشقسازان دیگرند
آنچه در فرهاد می بینم کجا پرویز داشت؟
¯
گفتی چرا سخن نکنی چون به من رسی ؟
نظاره ی جمال تو خاموشی آورد
¯
حال من مسکین به شه حسن که گوید؟
درد دل موری به سلیمان که رساند؟
بوی سر آن زلف درین کلبه که آرد؟
پیراهن یوسف سوی کنعان که رساند؟
گیرم چو اسکندر همه جا می رسدم دست
پایم به سر چشمه ی حیوان که رساند؟
¯
عمریست که من در سر، سودای فلان دارم
یک شهر خبر دارد من از که نهان دارم؟
¯
صلح کردم به بوسه ی دهنت چکنم وقت تنگ می بینم
¯
مدعیی گفت به لیلی به طنز رو، که بسی چابک و موزون نه ای
لیلی از آن حال بخندید و گفت با تو چه گویم که تو مجنون نه ای
¯
بتی چون تو چرا در پرده باشد؟ مگر از ننگ چون من بت پرستی
¯
خیز ای خطیب، برخوان هر خطبه ای که خواهی
رویش نگر چو عیدی، ابرو نماز گاهی
یا رب نگاه داری چشم و چراغ ما را
گر چه نکرد هرگز بر حال ما نگاهی
فعلن آنچه در این وبلاگ منتشر می شود تحقیق جامعی است درباره ی شعر فارسی در هند و سند، که توسط دکتر هرومل سدارنگانی انجام گرفته و سال ها پیش به انتشار رسیده،اما از آنجایی که این کتاب ارزشمند در دسترس همگان نیست و چاپ مجدد نشده، تصمیم گرفتیم مطالب این کتاب را به طور کامل در وبلاگی قرار دهیم تا همه علاقه مندان بتوانند از این کتاب استفاده کنند. در زیر مقدمه مولف را می خوانید.