متوفی به سال 1180 هـ ، سخنگویی بنام، و صاحب چهار دیوان محتوی قصیده و قطعه و غزل و رباعی و چند مثنوی میباشد. [1] بنای وی بر آن بود که در مقابل «پنج گنج» نظامی گنجهایی انشا نماید و بدین کار هم دست زد؛ ولی ظاهراً به انجام نرسانید. طیرا که نسخ موجود از هریک از گنجها جز ابیاتی چند بیش دارا نیست.[2] سراج الدین «آرزو»بر سخن وی اعتراض کرده[3] و میر محمد عظیم «ثابت» پانصد بیت از دیوان شیخ برآورده که مضامین آنها از دیگران است. ولی به عقیده ی واله داغستانی : « با وجود این حال بیان واقع است که شیخ دراین زمان جزو سرآمد سخنوران عالم است.»[4] به زبان عربی نیز شعر گفته اما به رتبه ی شعر فارسی او نیست.[5]      


 

از اوست:

از بنارس نروم معبد عام است این جا

                              هر برهمن بچه ای لچمن و رام است اینجا

                                            ¯

تا باد صبا بوی ترا در چمن آورد     برداشته هر شاخ گلی دست دعا را

                                           ¯

اگر غلط نکنم حرف ما و من غلط است

                            شنیده ام ز لب خویش گفتگوی ترا

                                          ¯

عشق می گویم و چون شمع لبم می سوزد

                          راز پنهان من امشب به زبان افتاده است

                                         ¯

تو آمدی و من از خویش منفعل ماندم

                           نثار راه تو جان داشتم، حیا نگذاشت

                                        ¯

گفتم به بلبلی که علاج فراق چیست

                          از شاخ گل به خاک فتاد و طپید و مرد

                                      ¯

ای وای بر اسیری کز یاد رفته باشد

                         در دام مانده باشد، صیاد رفته باشد

آواز تیشه امشب از بیستون نیامد

                        گویا به خواب شیرین فرهاد رفته باشد

                                   ¯

جان داده ی فراق تو امیدوار شد        تا با صبا به کوی تو آمد، غبار شد

                                   ¯

ز آوارگان دهر شمارندم ابلهان          در لامکان قدس مکانم ندیده اند

                                  ¯

هشیار به هنگامه ی محشر نتوان رفت

                       ای کاش که از سایه ی تاکم گذرانند

                                 ¯

ما از شکن دام و قفس شکوه نداریم

                      آزاد مکن لیک به گلزار نگهدار

                               ¯

دل بوده است محفل شمع طراز ما

                  خود را عبث به کعبه و بتخانه سوختیم

                              ¯

گاه گاهی دلم بخود سوزد         شمع آدینه ی مزار خودم

                              ¯

تا چند، حزین به دشت گردی؟       ای خانه خراب خانه ات کو؟

                             ¯

دولت طلبی دامن دل را مده از دست               

                          شاید که برون آید از آن بیضه همایی

نالیدن بلبل ز نوآموزی عشق است

                           هرگز نشنیدیم ز پروانه صدایی

                           ¯

دو بیت زیر بر سنگ مزارش ثبت شده است:


زبان دان محبت بوده ام دیگر نمی دانم

                    همین دانم که گوش از دوست آوازی شنید این جا

حزین از پای ره پیما بسی سرگشتگی دیدم

                    سر شوریده بر بالین آسایش رسید این جا




[1] . تاریخ ادبیات ایران تالیف ادوارد برون، ترجمه ی رشید یاسمی (ج 4 ص 205)

[2] . فهرست کتابخانه ی مجلس شورای ملی (ج 2 ص 461)

[3]. شمع انجمن ( ص 130ـ 131).

[4] . ریاض الشعرا.

[5] . شمع انجمن (ص 130ـ 131)