ابوطالب کلیم کاشانی
متوفی به سال 1061 هـ ، ملک الشعرای دربار شاه جهان و از استادان بلند مقام سبک هندی است که در تمثیل و مضمون آفرینی و خیال بندی مهارت خاصی داشت. محمد طاهر نصر آبادی او را «خلاق المعانی ثانی» خوانده است. دیوانش در حدود بیست و چهار هزار بیت محتوی قصیده و غزل و قطعه و مثنوی و رباعی است، ولی هنر اصلی او غزلسرایی و مفردات نغز و دلکش و پرمعنی است. منظومه ای به نام «شاهنامه[1]» به زبان ساده نوشته است که ارزش و اهمیت تاریخی دارد. کلمات هندی در شعر او بسیار دیده می شود. از اوست:
ز شوق هند زان سان چشم حسرت برقفا دارم
که رو هم گر به راه آرم نمی بینم مقابل را
اسیر هندم و زین رفتن بیجا پشیمانم
کجا خواهد رساندن، پرفشانی مرغ بسمل را
به ایران میرود نالان کلیم از شوق همراهان
به پای دیگران همچون جرس طی کرده منزل را
¯
دو دستم هردو در بند است در زلف و لب ساقی
ندانم گر بگریم جام بگذارم کدامین را
¯
ما ز آغاز و ز انجام جهان بیخبریم
اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است
شکر چشم تو کند محتسب شهر کزان
هرکجا میکده ای هست خراب افتاده است
¯
پنبه را دانی چرا مینا دهد بر فرق جای؟
هر که سر میکشان پوشید جایش بر سر است
¯
این همه فرق میان خط یک کتاب چیست
سرنوشت همه گر از قلم تقدیر است
¯
می شود اول ستمگر کشته ی بیداد خویش
سیل دایم بر سر خود خانه ویران کرده است
¯
گر به قسمت قانعی، بیش و کم دنیا یکی است
تشنه چون یک جرعه خواهد کوزه و دریا یکی است
¯
دلی آگاه می باید، وگرنه گدا یک لحظه بی نام خدا نیست
¯
مجلس فروز گبر و مسلمان یک آتش است
در سنگ دیر و کعبه بجز یک شرار نیست
روشندلان حباب صفت دیده بسته اند
روزن چه احتیاج اگر خانه تار نیست
¯
نامه ای را میبری قاصد زبانی هم بگو
خامه شد فرسوده ورنه شکوه پایانی نداشت
¯
وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست
رو پس نکرد هرکه از این خاکدان گذشت
حب وطن نگر که ز گل چشم بسته ایم
نتوان ولی ز مشت خس آشیان گذشت
در کیش ما تجرد عنقا تمام نیست
در قید نام ماند اگر از نشان گذشت
مضمون سرنوشت دو عالم جز این نبود
کان سر که خاک راه شد از آسمان گذشت
بدنامی حیات دو روزی نبود بیش
آنهم کلیم با تو بگویم چسان گذشت
یک روز صرف بستن دل شد به این و آن
روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت
¯
عاقل به کار دنیا بسیار لاابالی است
همسایه ی جنون است عقلی که کامل افتد
¯
شراب کهنه می نوشم به بزم او چو بنشینم
به من تا نوبت آید دختر رز پیر می گردد
¯
چنان زهر فراقت ریختی در ساغر عمرم
که مرگ از تلخی آن گرد جان من نمی گردد
¯
حسنی که به او عشق سرو کار ندراد
مانند طبیبی است که بیمار ندارد
¯
دلی دارم کزو دلها بسوزد تر و خشک تعلقها بسوزد
چو اختر بر سپهر خاکساری بمیرد روزها شبها بسوزد
¯
حرف شب وصال که عمرش دراز باد
کوته تر است زانکه ز دل بر زبان رسد
¯
نه هر که صدر نشین شد عزیز شد، که غبار
اگر به دیده رسد توتیا نخواهد شد
¯
نام و نشان عشق بغیر هوس نماند
از سیل رفته خار و خسی یادگار ماند
¯
جفا مکن که مکافات گریه ی بلبل امان نداد که گل خنده را تمام کند
¯
افتاده را به چشم حقارت مبین که خاک
چون سرکشد غبار دل آسمان شود
¯
در حقیقت تنگدستی مایه ی دیوانگی است
در چمن بید از غم بیحاصلی مجنون شود
¯
عیش هم گر رو دهد بی تلخی اندوه نیست
همچو نوروزی که واقع در محرم می شود
¯
جواب نامه همین پاره کردن است کلیم
مگو که قاصد من بی جواب می آید
¯
تا کی کلیم گریه کنی گاه دیدنش
کس ماه را همیشه در آب روان ندید
¯
در جهان طالع خاکستر صیقل دارم
خود سیه روز، هزار آینه روشن کردم
¯
نیک و بد در زمانه ی ما نیست هرچه دیدم ز بد بتر دیدم
باطنش همچو پشت آینه بود ظاهرش هرچه صافتر دیدم
¯
بسان شمع کس آواز گریه ام نشنید
به اشک خویش اگر تا صباح غلطیدم
¯
در آن درج دهان درهای دندان چو شبنم در میان غنچه خندان
¯
هند[2] و جهان ز روی عدد چون برابر است
شه را خطاب شاه جهان زان مقرر است
فعلن آنچه در این وبلاگ منتشر می شود تحقیق جامعی است درباره ی شعر فارسی در هند و سند، که توسط دکتر هرومل سدارنگانی انجام گرفته و سال ها پیش به انتشار رسیده،اما از آنجایی که این کتاب ارزشمند در دسترس همگان نیست و چاپ مجدد نشده، تصمیم گرفتیم مطالب این کتاب را به طور کامل در وبلاگی قرار دهیم تا همه علاقه مندان بتوانند از این کتاب استفاده کنند. در زیر مقدمه مولف را می خوانید.