ابوالحسن بن سیف الدین محمود معروف به امیر خسرو دهلوی
متوفی به سال 725 هجری بزرگترین و پرکارترین شاعر پارسی گوی هند است که در اوایل حال سلطانی تخلص میکرده [1] تصانیف و اشعار فارسی او را در تذکره ها بیشتر از چهار صد هزار بیت نوشته اند. از آنجمله دیوان اشعار شامل پنج قسمت تحفة الصغر، وسط الحیاة ـ غرة الکمال، بقیه ی نقیه و نهایة الکمال و جواب خمسه ی نظامی ـ مطلع الانوار، شیرین و خسرو، مجنون و لیلی ـ آیینه ی سکندری و هشت بهشت و منظومه های دیگر مانند قران السعدین و نه سپهر و مفتاح الفتوح و دولرانی و خضرخان که گذشته از مزایای ادبی، ارزش تاریخی و اجتماعی هم دارند. قران السعدین مجموعه ای از یک سلسله تشبیهات عالی قلمی است که مسائل و موضوعات مختلف را مجسم می سازد. بعلاوه دو نکته کاملا بکر را از اشعار امیر خسرو برای ما روشن می کند:
1ـ اشعاری با یک وزن وقافیه که برای عنوان فصول مختلف بسیار مناسب اند و می توان آنها را به صورت قصیده به یکدیگر مرتبط ساخت.
2 ـ تعدادی غزل که احساسات فصول را قبل از ذکر آن منعکس می سازد و در عین حال دارای حالت یک نواختی وزن مثنوی نمی باشد.
نه سپهر نه بخش دارد و در بحرهای مختلف سروده شده است. از آنجمله بحر رجز مسدس مطوی (مفتعلن مفتعلن مفتعلن) که ابتکار خسرو می باشد.
در غزل پیرو شیوه ی سعدی بوده و غالباً مضامین عشقی و مسائل عرفانی را به زبان ساده و پرسوز در بحرهای کوتاه و لطیف بیان کرده است. در قصاید که از قصایدش متین تر است [2] از سخنگویان بزرگ مانند کمال الدین اسمعیل و خاقانی و انوری پیروی کرده است. خمسه اش از خمسه های تمام مقلدین نظامی نسبتاً بهتر و برتر است.[3] در میان شعرای ایران نیز نفوذ داشته و بسیاری از آنها مخصوصاً در حکایات و مثنویات عشق انگیز سبک او را تقلید کرده اند و «همیشه آرزوی جامی شاعر بزرگ قرن نهم آن بوده است که به پای او برسد[4] .» شعرش لحن و لطافتی خاص دارد چون ترک نژاد و هندی زاد بود کلمات ترکی و هندی نیز در شعر او دیده می شود و می توان «سبک وی را طلیعه ی سبک هندی بشمار آورد»[5].
از اوست:
ابر می بارد و من می شوم از یار جدا
چون کنم دل به چنین روز ز دلدار جدا
ابر و باران و من و یار ستاده به وداع
من جدا گریه کنان، ابر جدا، یار جدا
سبزه نوخیز و هوا خرم وبستان سرسبز
بلبل بخت سیه مانده ز گلزار جدا
¯
سری دارم که سامان نیست او را
به دل دردی که درمان نیست او را
فرامش کرد عمرم روز را زانک
شبی دارم که پایان نیست او را
کدامین مور خط تست کز حسن
بها ملک سلیمان نیست او را
¯
همی کردم حدیث ابرو و مژگان او هر دم
چو طفلان سوره ی نون و القلم خوانان به مکتبها
¯
دو پستانش دو لیمو پر ز نور است
به سختی و صفا چونان بلور است
¯
در تصوف رسم جستن خنده کردن بر خود است
در تیمم مسح کردن خاک کردن بر سر است
گر تو سربازی چه حاجت خرقه ی رنگین به دوش
شیر را در حمله نی برگستوان نی مغر است
¯
تو ای صنم که مرا در دلی چه سودم از آن
که در میان من و دل هزار فرسنگ است
¯
روزها شد که دلم رفت و در آن زلف بماند
یا رب آن یوسف گم گشته به زندان چون است؟
¯
اگر فردوس بر روی زمین است
همین است و همین است و همین است[6]
¯
زلفت سر و پا شکسته زانست
کز سرو بلند اوفتاده است
¯
در ماهتاب دوش خرامان همی شدی
ماهت بدید، و چادر شب پیش رو گرفت
¯
افتادگان به کوی تو گردیده اند خاک
دامن کشان مرو که بگیرند دامنت
¯
گفتی اندر خواب گه گه روی خود بنمایمت
این سخن بیگانه را گو، کاشنا را خواب نیست
¯
کافر عشقم مسلمانی مرا در کار نیست
هر رگ من تار گشته حاجت ز نار نیست
از سر بالین من برخیز، ای نادان طبیب
دردمند عشق را دارو بجز دیدار نیست
ناخدا در کشتی ما گر نباشد گو مباش
ما خدا داریم، ما را ناخدا در کار نیست
خلق می گوید که خسرو بت پرستی می کند
آری آری می کنم، با خلق عالم کار نیست
¯
مشتبه می شودم قبله ز رویت، چه کنم؟
که ز ابروی تو چشمم به دو محراب افتاد
¯
می روی و گریه می آید مرا ساعتی بنشین که باران بگذرد
¯
گفتم چگونه می کشی و زنده می کنی؟
از یک نگاه کشت و جواب دگر نداد
¯
آنچه من دیدم و هم می کشم از جور فراق
که شنیده است، که دید است و که را پیش آمد؟
¯
زهی غمزه کز شوخی و چابکی کجا می نماید، کجا می زند
¯
هست آن ذوقم که شب در کوی خویشم دید و گفت
کیست این؟ گفتند: مسکینی، گدایی می کند
¯
به کوی عاشقی از عافیت نشان ندهند
هر آن کسی که به او این دهند آن ندهند
¯
لب و دهان و رخت یکی بلای دلند
یکی دلم چه کند جانب کدام شود؟
¯
عاشقی را چو نامه باز کنید نام من بر سرش طراز کنید
گر شما دین عاشقی دارید بعد ازین پیش بت نماز کنید
گاه مردن، شنیده ام، محمود گفت: رویم سوی ایاز کنید
¯
تن پیر گشت و آرزوی دل جوان هنوز
دل خون شد و حدیث بتان بر زبان هنوز
عمرم به آخر آمد و روزم به شب رسید
مستی و بت پرستی من همچنان هنوز
بیدار ماند شب همه خلق از نفیر من
و آن چشم نیم مست به خواب گران هنوز
¯
جان ز تن بردی و در جانی هنوز دردها دادی و درمانی هنوز
آشکارا سینه ام بشکافتی همچنان در سینه پنهانی هنوز
ملک دل کردی خراب از تیغ ناز و اندرین ویرانه سلطانی هنوز
هر دو عالم قیمت خود گفته ای نرخ بالا کن که ارزانی هنوز
من ز گریه چون نمک بگداختم تو بخنده شکرستانی هنوز
جان ز بند کالبد آزاد گشت دل به گیسوی تو زندانی هنوز
¯
هرکه بر حال عاشقان خندد گریه ای واجب است بر حالش
¯
نمی دانم چه محفل بود شب جایی که من بودم
به هر سو رقص بسمل بود شب جایی که من بودم
پری پیکر نگاری سر و قدی لاله رخساری
سراپا آفت دل بود، شب جایی که من بودم
رقیبان گوش بر آواز او در ناز و من ترسان
سخن گفتن چه مشکل بود شب جایی که من بودم
¯
به محشر گر ز تو پرسند خسرو را چرا کشتی؟
سرت گردم چه خواهی گفت تا من هم همان گویم
¯
دعوی خون بهای دل خویش می کنم
یک بوسه بر لبم زن و مالا کلام کن
¯
زبان شوخ من ترکی و من ترکی نمی دانم
چه خوش بودی اگر بودی زبانش در دهان من!
¯
ای چهره ی زیبای تو رشک بتان آذری
هر چند وصفت می کنم در حسن از آن زیباتری
آفاق را گردیده ام، مهر بتان ورزیده ام
خوبان فراوان دیده ام اما تو چیز دیگری
من تو شدم تو من شدی من جان شدم تو تن شدی
تا کس نگوید بعد ازین من دیگرم تو دیگری
¯
حدیث بخشش او باد اگر به ابر برد
هزار بار کند ابر تیره بارانی
خراب کرد جهان چشم کافرت، افسوس
که نیست هیچ کس را غم مسلمانی
نمونه ای از تشبیهات او:
مژه های کژ دل آویزت کژه های دکان قصاب است
¯
نرود مه بر اوج در شب تار تا ز زلف تو نردبان نبرد
¯
زلف او پهلوی خال لب او گوئی از شهد مگس می راند
¯
ز انتظار دو ماهی ساق تو صد چشم
به زیر هر مو دارم چو دام ماهیگیر
¯
زهی خرامش آن نازنین بعیاری کبوتری به نشاط آمده است پنداری
در توصیف باران:
هوای خرم است و هر طرف باران همی بارد
نگویم قطره، کز بالا گل ریحان همی بارد
نگون سر شاخه های سبز، گوئی در همی بارد
ز بس کابر در افشان لؤلوءِ غلطان همی بارد
چکان قطره ز سرهای انار تر، تو پنداری
که هر دانه که بوده است اندرو، پنهان همی بارد
خوش آن وقت که مطرب در سماع نیکوان سرخوش
خرامان در میان سبزه و باران همی بارد
از قران السعدین:
در تعریف کشتی
ساخته ا زحکمت کارآگهان خانه ی گردنده به گرد جهان
نادره ی حکم خدای حکیم خانه روان خانگیانش مقیم
اهل سفر را همه بر وی گذر همره او ساکن و خود در سفر
جاریه ی هند زبانش سلیم حامل چندین بچه لیکن عقیم
بیشتر از مرغ پرد در گشاد بیشتر از باد رود روز باد
رفته دو منزل به دمن بل دو چند با رسن و سلسله و تخته بند
همچو کلنگان به هوا سرفراز پر چو حواصل ز دو سو کرده باز
هر طرفش ره بشتاب دگر هر قدمش بر سر آب دگر
گرچه به دریا گذرد بیش و کم آب نباشد مگرش تا شکم
دست چو در آب فراز افگند آب بدست آرد و بازافگند
لطمه زده بر رخ دریا به زور آب از آن لطمه به فریاد و شور
در ره بی آب نداند شدن کیست که بی آب تواند شدن؟
معشوق به عاشق چه می نویسد و چگونه می نویسد در زبان لیلی چنین اظهار می دارد:
ای عاشق دور مانده چونی؟ وی شمع ز نور مانده چونی؟
روزت دانم که شب نشان است شبهای سیاه بر چه سان است؟
از من به که می بری حکایت؟ با خود ز که می کنی شکایت؟
در گوش که ناله می رسانی؟ در پای که قطره می فشانی؟
بازار تو در کدام سوی است سیلاب تو در کدام جوی است؟
مجنون خطاب به سگ:
هستیم من و تو هر دو شب گرد لیکن تو به ناله و من از درد
چون باز گذر کنی در آن کوی بر خاک درش ز من نهی روی
هر خس که برو گذاشت گامی از من برسانیش سلامی
هرجا که نهاد پای روشن ز نهار ببوسی از لب من
خواهد چو ترا درون دهلیز یادش دهی از سگ دگر نیز
زنجیر خودت نهد چو بر دوش از گردن من مکن فراموش
¯
تو پنداری جهانی غیر از این نیست زمین و آسمانی غیر از این نیست
چو آن کرمی که در پیله نهان است زمین و آسمان او همان است
بود سوزن به تیغ از تیغ برنده که این دوزنده باشد آن درنده
[1] . خود شاعر در تحفة الصغر گوید:
گرچه این از قضای یزدانی است پتیالی چه جای سلطانی است
نیز رجوع شود بفهرست نسخ فارسی موزه بریتانی تألیف ریو (ج 2 ص 609)
[2] . دکتر محمد معین (امیر خسرو دهلوی ص 13)
[3] . دکتر محمد معین ( امیر خسرو دهلوی ص 19) . بایسنغر خمسه اش را بر خمسه ی نظامی تفضیل داده است (تذکره ی دولتشاه ص 340)
[4] . سعید نفیسی (مجله ی ارمغان شماره ی 8ـ 9 سال 1308 ص 574)
[5] . دکتر محمد معین (امیر خسرو دهلوی ص 12)
[6] . بیت مزبور روی یکی از دیوارهای دیوان عام در قلعه سرخ دهلی ثبت شده است.
فعلن آنچه در این وبلاگ منتشر می شود تحقیق جامعی است درباره ی شعر فارسی در هند و سند، که توسط دکتر هرومل سدارنگانی انجام گرفته و سال ها پیش به انتشار رسیده،اما از آنجایی که این کتاب ارزشمند در دسترس همگان نیست و چاپ مجدد نشده، تصمیم گرفتیم مطالب این کتاب را به طور کامل در وبلاگی قرار دهیم تا همه علاقه مندان بتوانند از این کتاب استفاده کنند. در زیر مقدمه مولف را می خوانید.