شعر فارسی در هند و سند تا دوره مغول
ابوالفرج رونی
عبدالله روزبه النکتی
مسعود سعد سلمان
علی بن حامد کوفی
عثمان مروندی
شعر فارسی در هند تا قرن نهم و نشات آن در سند
ملک تاج الدین دهلوی متخلص به «ریزه»
مولانا شهاب الدین بن جمال الدین بدایونی
خواجه عبید الدین
ابوالحسن بن سیف الدین محمود( امیر خسرو دهلوی)
امیر نجم الدین معرف به (خواجه حسن دهلوی)
سند و جام جونه و شیخ حماد «جمالی »
شیخ عیسی برهانپوری
جام نظام الدین مشهور بجام ننده
مخدوم بلال
شعر فارسی در هند عهد مغول
سید جمال الدین محمد شیرازی متخلص به عرفی
ابوالفیض ناگوری متخلص به فیضی و فیاضی
مولانا نورالدین محمد ترشیزی مشهور به «ظهوری»
طالب آملی
میرزا جلال بن میرزا مؤمن متخلص به اسیر
حکیم رکنای کاشی و متخلص به مسیح
ابوطالب کلیم کاشانی
حکیم سعید کاشانی منصور ثانی
ملا محمد طاهر غنی
محمد محسن کشمیری «قانی»
ملا محمد اکرم پنجابی متخلص به غنیمت
چند بهار دهر مداس لاهوری متخلص به برهمن
محمد علی بن میرزا عبدالرحیم تبریزی متخلص به صائب
ناصر علی سرهندی متخلص به علی
زیب النساء بیگم
میرزا محمد افضل متخلص به «سرخوش»
میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی
میر شمس الدین عباس دهلوی
شاه فقیر الله لاهوری متخلص به «آفرین»
سراج الدین علیخان « آرزو»
شیخ محمد بن ابی طالب المشتهربعلی الجیلانی «حزین»
شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)
میرزا شاه حسین ارغون متخلص به «سپاهی»
حیدر هراتی
غروری کاشانی
میرزا جانی بیک ترخان متخلص به «حلیمی»
ادراکی بیگلری
حاجی محمد «رضایی»
ابوالمکارم «شهود»
چندر بهان «عاجز»و عصمت خانم و چمنی خانم
میر معصوم شاه «نامی»
میرزا غازی بیک متخلص به «وقاری»
ملا عبدالحکیم «عطا»
محمد محسن بن نور محمد بن ابراهیم بن یعقوب
سید میر جان محمد رضوی متخلص به میر
میر علی شیر «قانع»
منشی شیوکرام تقوی متخلص به عطارد
میان سرافراز خان
محمد پناه «رجا»/ تسلیم/ کامل / مومن/ مداح/آزاد
شعر فارسی در هند/ قرن سیزده/ غالب دهلوی
شعر فارسی در سند/ قرن سیزده
سید محمد عظیم الدین
سید محمد عظیم الدین «متخلص به عظیم»
عبد الوهاب «آشکار»
میر کرم علی خان «کرم»
منشی صاحبرای موهنداس ملکانی متخلص به «آزاد»
میر کرم علی خان متخلص به ولی
میر سید غلامعلی متخلص به «مایل»
میر نصیر خان پسر میرمراد علی خان متخلص به «جعفری»
میر صوبه دار خان فرزندمیر فتحعلیخان متخلص به«میر»
محمد عارف «صنعت»
قادر بخش «بیدل»
میر حسنعلی خان متخلص به حسین
محمدقاسم هالائی پسرنعمت الله قریشی متخلص به«قاسم»
غلامعلی سبز پوش متخلص به علی
نواب الله دادخان پسرنواب ولی محمدخان متخلص به صوفی
محمد ابراهیم بن مخدوم عبدالکریم

منابع

محمد ابراهیم بن مخدوم عبدالکریم

 
1243ـ 1317 هجری، اهل تنه و پیرو فرقه ی نقشبندی بود. نامبرده در هفت سالگی کلام الله را قرائت نمود و پس از آن به تدریس فارسی و عربی پرداخت. بدوا بمناسبت مسلک صوفی «مسکین» تخلص می کرد ولی بعداً با ترجیح به نام خود آن را با «خلیل» عوض ساخت. به زبانهای اردو و سندی هم اشعار می سرود ـ در فارسی صاحب دو دیوان است که نخستین آن یعنی دیوان مسکین مفقود الاثر می باشد. گذشته از این تذکره ای به نام تکمله ی مقالات الشعرا تألیف نمود که محتوی احوال و اشعار یکصد و چهار تن از سخنسرایان است که بعد از تکمیل مقالات الشعرا در سال 1173 هجری مشعل شعر فارسی را در سند فروزان نگهداشتند.

از اوست:

بسکه در درد فراقش گریه ها کردم خلیل

شد چو ماهی مردم چشم مرا مسکن در آب

            ¯

 

نظم من رنگین شود چون غنچه بوی خوش دهد

گر گشایم یک دم اندر وصف آن گلفام فم

گر نسازد انس با من یک دم آن آهو روش

صبر از من وحشتی گیرد کند آرام رم

شعر هر وصفی که می خواهد دلت، مسکین بگو

چون مدد گار تو هاتف باشد و الهام هم

        ¯

ترا گر قامت شمشاد دادند                                                    

مرا قمری نمط فریاد دادند

       ¯

ابروی یار مطلع ناز آفریده اند

زلفش قصیده وار دراز آفریده اند

جانان ترا ز شوخی و ناز آفریده اند

ما را همه ز عجز و نیاز آفریده اند

       ¯

بسکه کاهید تنم از غمت، ای ماه تمام

پیش مردم شدم انگشت نما چون مه نو

       ¯

پرپرویان کشمیری و ترکان سمرقندی

بسی دیدم، ندیدم چون دلاویزان سرهندی

نواب الله دادخان پسرنواب ولی محمدخان متخلص به صوفی

 

متوفی به سال 1299 هـ ، شاعری غزلسرا و عاشق طبع بود ـ با خوبرویان ـ حیدر آباد علاقه و محبت خاصی داشت و جای تعجب نیست اگر آن شهر را از کشمیر و پنجاب برتر شمرد. دیوانی شامل هفت هشت هزار بیت غزلیات عالی که حاکی از متانت کلام و ملاحت زبان اوست از وی در دست میباشد. متأسفانه چند بیت از شعرای دیگر در نسخه ی خطی دیوانش داخل شده است.

از اوست:

مؤذن در گمان صبح بانگ صبح بردارد

چو ناگه آن مه من د رشب مهتاب برخیزد

ته تنها حسرت کشمیر شهر حیدر آباد است

ز بحرش موج رشک اندر دل پنجاب برخیزد

              ¯

نخواهد همت از عشق مجازی مرد روشن دل

که نبود حاجت عینک نگاه چشم بینا را

              ¯

حسن تو در حساب نیارد نقاب را

کی از کنان حجاب شود ماهتاب را

              ¯

 

حسن و عشق پاک را شرم و حیا در کار نیست

پیش مردم شمع در بر می کشد پروانه را

شمع در فانوس جا دارد بعید از وصل دوست

خویش را سوزد نسوزاند پر پروانه را

سبحه گردانی ندارد حاصلی جز چشم تر

کی توان بی آبیاری سبز کردن دانه را

           ¯

یار می آید کفم خالیست از نقد نثار

همتی ای ابر رحمت چشم گوهر بار ما

          ¯

عید قربانست امروز، ای نگار من بیا

تا شود صوفی چو اسماعیل قربان شما

         ¯

ما را خبر ز شادی و غم نیست، چون حنا

در دست دیگر است بهار و خزان ما

         ¯

نیست غیر از یک صنم در پرده ی دیر و حرم

کی شود آتش دو رنگ از اختلاف سنگها

         ¯

حاصل قطع امل از بند دنیا رستن است

رشته چون کوتاه شد فارغ ز قید سوزن است

        ¯

سخت غم افتاد مرا در سفر                                                  

باز به سوی وطنم آرزوست

مرغ اسیرم، به قفس می طپم                                    

آب و هوای چمنم آرزوست

        ¯

نهال عشق که برگش غم است و بار افسوس

اگر ز گریه نشد سبز، صد هزار افسوس

         ¯

دامن هر گل مگیر و گرد هر شمعی مگرد

طالب حسن غریب و معنی بیگانه باش

         ¯

مگر دیدم جزای کارهای ناسزای خود

که دی بودم امیر اندر وطن، امروز محتاجم

         ¯

سرشکم رفته رفته بی تو جیحون شد تماشا کن

بیا در کشتی چشمم نشین و سیر دریا کن

        ¯

عیش دنیا همه خوابست تو هم می دانی

عمر چون نقش برآبست تو هم می دانی

خیمه تاکی بزنی، خواجه درین کهنه سرا

خیمه ات مثل حبابست تو هم می دانی

چند تعمیر کنی قصر منقش به جهان

منزلت زیر ترابست تو هم می دانی

غلامعلی سبز پوش متخلص به علی

 
که علاوه بر غزلیاتش که در حواشی دیوان عطا به نظر می رسد و در شماره های متعدد مجله «تنویر» و جریده ی «مفرح القلوب» به چاپ رسیده چند غزل و یک مثنوی از آثارش در جنگ میر مرتضائی نیز مندرج است. در عین جوانی (بعد از 1299هجری) فوت کرد. به قول محمد ابراهیم خلیل در شعر «سلیقه ی خوب و مرغوب» داشت.

از اوست:

چو آن گلچهره با ناز و ادا بگشود کاکل را

صبا در گلشن از حسنش پریشان کرد سنبل را

         ¯

الهی جلوه ی طور تجلی ده زبانم را

چراغ وادی ایمن نما طرز بیانم را

چنان از آتش عشق تو شد روشن وجود من

هما سازد چراغ محفل خود استخوانم را

         ¯

 

اگر نصیب نشد ساغر شراب چه غم

مرا اراده ی دل بر در مغان انداخت

        ¯

دلبرم تا که نقاب از رخ زیبا برداشت

صبر و آرام و قرارم همه یکجا برداشت

         ¯

زاهد از کوچه ی رندان خبری نیست ترا

جای امن ار طلبی گوشه ی عزلت آنجاست

         ¯

بسکه من مخمورم از مینای چشم مست او

باده ی گلرنگ را در مجلس ما بار نیست

         ¯

بجز رخ تو گل نوبهار را چکنم

بغیر زلف تو مشک تتار را چکنم

بیا که بی تو روانیست چشمه ی چشمم

بجز نهال قدت جویبار را چکنم

عجب که او نشمارد مرا بهیچ حساب

من این حساب غم بیشمار را چکنم

         ¯

کنم چون یاد وقت وصل یاران

ز ابر دیده خون بارد چو باران

        ¯

گر برد باد صبا بوی رخش را در چمن

آب از حسرت ز برگ یاسمین آید برون

وصف آن لعل لبش را گر علی سازد رقم

از زبان خامه ی او انگبین آید برون

       ¯

ای نور دیده باد سر من فدای تو

چون سرمه، در دو دیده کنم خاک پای تو

از مثنوی:

دو بادامش به زیر برگ بادام                                               

برای صید دلها داشت چون دام

دهانش همچو درجی پر ز گوهر                                           

نه درجی، بلکه برجی پر ز اختر

        ¯

نهال قامتش در دل نشاندم                                                    

بسینه تخم مهرش را فشاندم

آخوندمحمدقاسم هالائی پسرنعمت الله قریشی متخلص به«قاسم»

 

متوفی به سال 1298 هـ، شاعری با ذوق و خوش قریحه بود که در اغلب مشاعره هائی که در حیدر آباد سند و شهرهای دیگر تشکیل می شد شرکت می کرد و اشعار نغز می خواند، و نیز غزل و قصید ه و مثنوی مستقیماً به روزنامه ی «مفرح القلوب» برای انتشار می داد. عده ی کثیری معما و نغز و اشعار بی نقطه دارد، و از صنایع شعری من جمله مقلوب، مستوی نیز در اشعار خود استفاده کرده است متاسفانه بجز آنچه که در روزنامه ی مزبور بچاپ رسیده اثری قابل توجه ازو باقی نمانده است.

اینک چند بیتش برای نمونه:

عاشقی هست دین و ملت ما                                                  

غیر این رسم و ره مذلت ما

            ¯

نور خدا چو می طلبی خود غرض مباش

بگذر ز حرص و غفلت و بگذار خورد و خواب

           ¯

دلبرم برد زمن جان و دل و صبر و شکیب

به فنون و به فسون و به فسانه ، به فریب

           ¯

ز بسکه در چمن روزگار بویی نیست

به رنگ لاله به دل داغ انتظار مگیر

          ¯

وصل او تا در تصور رفت خواندم نو بهار

هجر او هرگه به یاد آمد خزان نامیدمش

         ¯

روی تو در حیات چراغ نظر مرا

بعد از وفات، یاد تو شمع مزار من

میر حسنعلی خان متخلص به حسین

 

متوفی به سال 1295 هجری، پسر میر نور محمد خان از خانواده تالپور میباشد که بعد از فتح سند به دست انگلیسیها به کلکته تبعید شدند. نامبرده  پس از پانزده سال به مولد خود حیدر آباد (سند) مراجعت نمود و در آنجا فوت کرد. دیوانی مشتمل بر160 غزل به وی  منسوب است که زبان ساده و صنایع لفظی و شعری  مانند مراعات النظیر، ایهام، تضاد و تشبیه زیاد دارد.

 

از اوست:

قضا به دام تو آورد بیخبر ما را                                            

و گرنه کس نگرفته است مرغ عنقا را

اسیر گشتن یوسف گناه حسنش بود                                        

ملامتی به چه باعث بود زلیخا را

رموز عشق ندانند زاهدان آری                                             

منجمان نشمارند موج دریا را

               ¯

همچو فرهاد بود کوهکنی پیشه ی ما

کوه ما سینه ی ما ناخن ما تیشه ی ما

شیر عشقیم، نه چون شیر نیستان بشکار

دست ما پنجه ی ما سینه ی ما بیشه ی ما

             ¯

سوگند بدان زلف دراز تو که بخشم

برچین سر زلف تو صد کشور چین را

            ¯

ز دام زلف پر چینش بود بس عقده در دلها

مگر آسان کند لعل لبش هرگونه مشکلها

            ¯

غمزه ی چشم بتی سنگدلی کافر کیش

هیچ نگذاشت دل و دین مسلمانی را

           ¯

در خط سبز لبت دیدم و گفتم با دل

یاد ظلمات مکن چشمه ی حیوان اینجاست

          ¯

بگو صبا تو به شیرین دهان من باری

که کوه محنتم آخر ز بیستون کم نیست

         ¯

حسن خط تو از خط زیباست منکشف

آری رموز متن عیانست در شروح

        ¯

نیست بر لوح دلت مهر و وفا را حرفی

کرد استاد مگر جور و جفایت تعلیم

قادر بخش «بیدل»

1230ـ 1289 هجری، پسر محمد محسن حنفی قادری ، و از صوفیان عالی مقام روزگار خود بشمار بود. بدوا «طالب» تخلص می کرد. دیوانی نود غزلی موسوم به سلوک الطالبین در تقلید محمود نامه ساخت که سر کلمه هر بیت غزل مطابق با ردیف آن غزل می باشد.

دیوان دیگر که از آن ضخیم تر و دارای تخلص «بیدل» است مصباح الطریق نام دارد و مشتمل است بر غزلیات، قصاید، ترجیع بند، ترکیب بند، مخمس، مسدس،  و قطعات تاریخ از دو دیوان مذکور، آثار منظومش عبارتند از منهاج الحقیقة (د رحدود سی غزل) مثنوی نهر البحر ( بالغ بر هزار و هشتصد بیت در شرح دقایق صوفی گری) مثنوی دلگشا (در حدود دویست و پنجاه بیت) و رموز القادری ( توضیح قصیده ای از سید عبدالقادر جیلانی که مؤخر الذکر به زبان عربی سروده است).

از اوست:

صفا علامت صوفی بود، نه جامه ی صوف

دل منیر کجا خرقه و کلاه کجا

گدای عشق نجوید تقرب سلطان

غنای فقر کجا، حب مال و جاه کجا

              ¯

نور وحدت را نگردد پرده ی کثرت حجاب

بوی مشک معنوی بیرون رود از هر نقاب

              ¯

دانش از خود رود به آمدنش                    

آخر عقل اول عشقست

              ¯

درویش نه شیعه و نه سنی است                                            

پروانه ی شعشه ی لدنی است

محمد عارف «صنعت»

متوفی به سال 1266 هجری، شاگرد آخوند میان صاحبدنه متخلص به صاحب، به سال متوفی 1250 هجری و صاحب دیوان بود که از کار بردن صنایع لفظی خیلی خوشش می آمد. چند قصیده در توصیف شکار پور مولد خود دارد. گاهی از کلمات اردو و انگلیسی استفاده می برد پیر و طریقه ی شیعه بود.

از اوست:

وفا نماند، جفا همچنین نخواهد ماند

که نیست بوی بقائی در این سرای سپنج

                    ¯

 

گنجیست بی قیاس به ویرانه ی دلت

رو، راهبر طلب که شود رهنمای گنچ

                       ¯

افتادگان کوی ترا جز هوای تو                                             

رفتن به سوی جنت ماوا چه احتیاج

                     ¯

مائیم فقط عاشق رخسار و دگر هیچ                                       

داریم در آفاق همین کار و دگر هیچ

                      ¯

گر شود همچو کمان قامتم از پیری خم

در دلم لذت تیر تو دو چندان گردد

                      ¯

طالب فردوس را در کوی جانان جا مده

زاغ را بیرون از این گلزار می باید کشید