میر صوبه دار خان فرزند میر فتحعلی خان متخلص به «میر»

متوفی به سال 1262 هـ ، پیرو مذهب سنت، و دانشمندی بود که اکثر اوقات خود را به مطالعه کتب صرف می نمود. آثار بسیار از او باقیمانده است. از آنجمله دیوان قطور غزلیات که سیصد غزل تنها در ردیف الف دارد. «فتحنامه» (تاریخ منظوم سند شامل انقراض سلسله ی کلهره و حکومت تالپوران)، « داستان سیف الملوک» در حدود هزار و دویست و پنجاه بیت [1] «جدائی نامه» (در حدود هشت هزار و پانصد بیت که در آن شرح دوری از وطن و خانواده را بیان کرده است.) «خطوط» (در حدود ده هزار بیت). شعرش پخته و رنگین و پرسوز است.

نمونه ای از اشعار اوست:

به جستجوی دهانت فتاد میر عبث

نیافته است کسی آشیان عنقا را

              ¯

در اسرار تو هرگز نیست یارای چرا و چون

یکی را سر به خاک آری یکی را می کنی احیا

             ¯

باد سحر برانداخت از عارضت نقابی

از زیر ابر بیرون گردید آفتابی

            ¯

در مجلس حریفان ساقی قدح به دور آر

زیباست دختر رز در فصل نو بهاری

            ¯

 

منصب سوختگان ختم به نامم شد، میر

شمع از حسرت سوزم کشد از لب آهی

                 ¯

گر از سرِّ می کشف زاهد نماید

فروشد به یک جرعه اش پارسایی

از فتحنامه:

همه پهلوانان شیر افکنان

قوی دست چون اژدهای دمان

همه جنگجویان چو شیران مست

گرفته یکی تیغ آهن به دست

سپاهی همه ی دست شسته به خون                                        

همه پیلتن چون کُه بیستون

چو شیران همه در صف کارزار                        

به صید افکنیها چو شیر شکار

به قامت بلند و به قوت چو پیل                                             

زبان پر ز نعره چو دریای نیل

از مثنوی سیف الملوک:

دید یک کاخ همچو قبه ی نور                                              

به سعادت چو مشتری معمور

زحل و زهره، آفتاب و قمر                                                 

هر یک از ذره پیش او کمتر

اسد از بندگان درگاهش                                                       

برتر از عرش کوکب جاهش

بر سر کاخ بود صورت شیر                                               

کایستاده به کین چو شیر دلیر

                ¯

دید نازک تنی چو پیکر حور                                               

حقه ی طاس و اطلس و سیفور

آفتابی فتاده در بالین                                                           

نسترن خفته بر سر نسرین

به رخ از روی آفتاب فزون                                                 

به لب از ساغر شراب فزون

از خطوط:

1ـ د رتوصیف سند:

خوش کشوریست دایم بادا بقای سند

کشمیر آبدیده ز آب و هوای سند

دریای سند را صفت از حد فزون بود

آئینه آبدیده ز موج صفای سند

میر از درت همیشه بامید این دعاست

گردان ستاره بر سر گام رضای سند

2ـ در ثای میر نصیر خان جعفری:

داغ نصیر خان دل ما را چو لاله سوخت

بر رغم بلبلان گل این بوستان برفت

زندان یکی و مرگ عزیزان دگر بلاست

دلهای خسته تیر الم را نشان برفت

این وقعه عظیم ز «دمدم» کشید سر

در کلکته ستم بر سر خستگان برفت

تا سند  این خبر نتواند نهفته ماند

گویند کان بزرگ سعادت نشان برفت

هر لب به نوحه گرم کند شور حشر را

سازد بیان چنین که هما ز آشیان برفت

بسیار صبر میر به دل داشتم ولی

بی طاقتی رسید که از کف عنان برفت

---

[1] . برای داستان رجوع شود به مقاله ی نگارنده (مجله سخن شماره ی 8 سال 1334)

میر نصیر خان پسر میرمراد علی خان متخلص به «جعفری»

متوفی به 1261 هجری، مانند دو شاهزاده و شاعر بدبخت دیگر هند موسوم به بهادر شاه دهلوی و واجد علی شاه لکهنوی است که چند سال بعد از شکست از طرف دولت انگلیس تبعید شد و دور از وطن جهان را بدرود گفت. بقول دکتر جمز برنز وی دیوان غزلیات را پیش از بیست و پنج سالگی به اتمام رسانید. غیر از دیوان،  مختار نامه ای به ضخامت شاهنامه فردوسی، و داستان عشقی میرزا صاحبان، و یک سفرنامه شامل دو مثنوی (هفتاد و پنج و دویست و یک بیت) که در آن وضع و احوال زندگی زندان خود را بیان کرده است نیز دارد. شعرش ساده و روان و غم آلود است.

از اوست:

آنکس که دلارام به برداشته باشد

از درد جدایی چه خبر داشته باشد

              ¯

از خون دل عاشق بیچاره ی جانسوز

بر دست دلارام حنا شد، چه بجا شد

              ¯

 

صبح شد صبح که اسباب تمنا بخشند

می به من، خنده به گل، گریه به مینا بخشند

همه ذرات جهان جمله ز یکرنگی اوست

چه تماشاست اگر دیده ی بینا بخشند

                 ¯

ای جعفری منال ز جور جفای دهر

کار از خدا بخواه و بگو بر نبی درود

میر سید غلامعلی متخلص به «مایل»

1251ـ 1181 هجری ـ پسر علی «قانع» صاحب 232 غزل و چند قصیده در مدح میر کرمعلی خان تالپور می باشد. در تاریخ گوئی طبعی روان داشت. کلیاتش عبارتست از غزلیات و قصائد و قطعات تاریخ و مثنویات و رباعیات و مراثی. تذکره ای بنام «مجمع الفصحاء» در 639 ورق نیز تألیف نمود (ولی هنوز چاپ نشده است.) ابراهیم «خلیل» در «تکلمه مقالات الشعراء» می نویسد:» چون غلامعلی خردسال بود روزی بزمی در کوه مکلی (تته) در رانک (مقبره) میرزا عیسی ترخان تشکیل شد. میر عظیم الدین «عظیم» و مایل در دو طرف در ورود نشسته مشغول دیدن منظر و رفت و آمد مردم بودند. ناگاه زیبا پسری از آنجا گذشت که زیر بینی خالی موزون داشت. میر عظیم گفت:

ز بس حیرت بلال از منبر افتاد

و این مصرع را تکرار می کرد تا مایل پیش مصرع رسانده و گفت:

چو دید آن خال زیر بینی یار

ز بس حیرت بلال از منبر افتاد

میر عظیم از فرط خوشی فردای آن روز از تمام مردم شهر تته پذیرایی کرد و گفت : «الحمدالله که در خاندان ما بحین حیات من آنقدر قابلی برآمد که ببداهه بجواب من پرداخت».

از اوست:

یافتم از اشک غم گوهر مقصود را

منت تو می کشم چشم غم اندود را

                  ¯

دلم رام هندوست کو کرد رام

به رامشگری صد دل آرام را

                   ¯

هندوی زلف تو با دانه و دام خط و خال

میکند صید دل و جان مسلمانان را

                    ¯

ترا از شیر حق چون بوریای فقر ارث آمد

پی پشمینه پوشان واگذار این شیر قالی را

                    ¯

دل در کف دلدار توان داد نه در غیر

کاین خاتم جم می نسزد اهرمنی را

دل بسته ی زلف تو جز این شکوه ندارد

در گردنم افکند قضا این رسنی را

دارد چو دلم میل به گلزار شهادت

از برگ گل آرید برایم کفنی را

بگشا شکن زلف که نگشوده قضا بست

در هر شکن زلف کجت صف شکنی را

                ¯

 

هر چند نیست گردش گردون به کام ما

با  گردش پیاله بود صبح و شام ما

جز گفتگوی عشق نباشد کلام ما

ثبت است در صحیفه ی عشاق نام ما

باشد به کنج میکده از بس مقام ما

هر دم رسد به حضرت ساقی سلام ما

هنگام جلوه ریزی آن آفتاب حسن

خورشید سر به زینه زند زیر بام ما

نازم به لطف حضرت ساقی که از ازل

پر ریخته است باده ی کوثر به جام ما

                  ¯

می دهد ساقی نوید عقد وصلش، مرحبا

زانکه بابنت العنب در فکر پیونیدم ما

                  ¯

من و شرب شراب عشق و ذکر مشرب رندان

نباید ذکر مذهب کرد پیش اهل مشربها

                ¯

تهی از گردش ساغر مگر دان محفل دلها

الا یا ایها الساقی ادرکاسا وناولها

ز طوف دل صفای تازه یابد محرم کویش

که باشد کعبه ی دل بهتر از صد کعبه ی گلها

               ¯

نغمه ی بلبلان شنیده بیا

همچو گل پیرهن دریده بیا

گرتوئی مست نشئه ازلی

جام عشقش چو من کشیده بیا

از پی شوق دیدن دلبر

ای دل من ز راه دیده بیا

            ¯

 

ازحساب عمر روزی چند جام عشق نوش

خواهی از رفتن به فردوس معلا بی حساب

           ¯

سؤال بوسه کردم، شد به تلخی از کنار من

مگر طفل سرشک آرم بجایش در کنار امشب

            ¯

سر اندر سجده نه بر خاک کویش

ره و رسم نیاز اینجا نماز است

             ¯

گفتم دلم به تیغ نگاه تو بسمل است

تکبیر خواند، حکم قضا را بهانه ساخت

گفتم دهن گشا که دهم بوسه بر لبت

بگشود و بهر شکوه، دعا را بهانه ساخت

گفتم به شهد بوسه مرازنده کن، بگفت

بیمار درد عشق شفا را بهانه ساخت

گفتم مگر رضای تو در کشتن من است

گفتا خدا نکرده، قضا را بهانه ساخت

              ¯

دائما سیر روی یار خوشست

خط خوش و لب خوش و عذار خوشست

رخ گل و لب گل و دهانش گل

گلشن حسن را بهار خوشست

             ¯

از ید خیر البشر گر مه انور شکست

بال و پر جبرئیل از ید حیدر شکست

محتسب شهر ما از نگه مست او

عهد به پیمانه بست  توبه به ساغر شکست

           ¯

سوخت این دل لیک شمع بزم دلداری نشد

از دل من عاقبت جز سوختن کاری نشد

دل ز دستم رفت و از دست و دلم کاری نشد

این دل بی دست و پا هم همره یاری نشد

می خورم خون جگر، کاخر دل غمگین من

خون شد و لیکن حنای دست دلداری نشد

              ¯

گلرخ و غنچه دهن چون به سخن می آید

صد گل معنی رنگین به دهن می آید

نو گل من چو پی سیر چمن می آید

مرحبا بر لب و هر گل به سخن می آید

              ¯

یک زمان باهوش بنشین و سراپا دیده شو

چشم دل بگشا و بنگر قدرت پروردگار

این همه گلهای رنگین را پدید آورده است

آب را بی پا روان کردست اندر جویبار

کرده نقاش ازل صنعتگریهای عجیب

زرد و سرخ و سبز و مینائی ز گلشن آشکار

                ¯

حجاج طوف کعبه به ذی الحجه می کنند

من روز و شب طواف همین خانه میکنم

                ¯

بتی هندو نژادی خردسالی

چو زلف پر شکن آشفته حالی

به گلگون چهرگی صاحب جمالی

به موزون قامتی چون نو نهالی

رخش سرخ و لب و چشمش همه سرخ

ببسته بر کمر یک سرخ شالی

لباس زعفرانی کرده در بر

بپیشم آمد آن رنگین خصالی

بپیچکاری لباسش رنگ در رنگ

که نبود رنگهایش را زوالی

گلان افشان بمن فرمود از ناز

که دارد سرخ رویی خوش مآلی

بلی خوش پند رنگین داد از لطف

به من آن خوش سخن رنگین مقالی

ز هولی[1] بازیش شاید که مایل

نصیبت می شود از مشت گلالی[2]

---

[1] . جشن رنگ پاشی هندوان

[2] . رنگ

نواب ولی محمد خان پسر غلام محمد لغاری متخلص به «ولی»

 

متوفی به سال 1247 هـ، مشاور دولت در سیاست داخلی و دارای فکری فوق العاده روشن بود و لایقترین وزیر حکومت تالپوران به شمار می رفت. زبان فارسی و عربی را می دانست و به هر دو زبان شعر می گفت. دیوانش که بالغ بر شش هزار بیت است مشتمل بر غزلیات و دو ساقی نامه و «داستان هیر و رانجهه» می باشد. چند بیت به تتبع حافظ هم دارد.

اینک نمونه ی شعرش:

به یک حمله گرفتی ملک دلها

نه ذوالقرنین کردست این، نه دارا

                         ¯

اگر آن آهوی رعنا به دام آرد دل ما را

به ناز چشم او بخشم خراج ملک دارا را

و گر آن مشتری پیکر نقاب از رخ براندازد

نثار حسن او سازم مه و مهر و ثریا را

                      ¯

آسمان را بار عشقت سر به گردش می دهد

کی ولی گردد، نگارا بار بردار شما

هدیه ی حسنت نیرزد ملک ایران و عراق

نقد جان خویش را سازیم ایثار شما

                    ¯

تار سه تار نیست که بازش کنی درست

این تار دوستی ست که بسیار نازک است

                   ¯

گفتمش کم زن به من تیر نگاه

گفت کاین آیین مژگان منست

                 ¯

خال رخسار اوست قبله نما                                                 

روی او کعبه ی مبین منست

                 ¯

گر زنم بوسه به لعل تو ز بیهوشی نیست

سهو از نشأه عشقست ز می نوشی نیست

              ¯

به روی او نخواهم خال مشکین

که گرد کعبه اش کافر نگردد

             -   

سنگ رسوایی مزن بر شیشه ی ناموس خویش

چون ولی دیوانه ی عشق پریرویان مباش

             ¯

هفت اقلیم اگر هدیه ی زلف تو دهند

تاری از طره ی مشک تو خریدن ندهم

منشی صاحبرای موهنداس ملکانی متخلص به «آزاد»

بزرگترین شاعر هندوی دوران حکومت تالپوران می باشد که به گفته ی منشی آوترای ـ پیش از فتح سند به دست انگلیسیها  1259 هـ ـ فوت کرد. دیوان غزلیات و قصاید دارد ولی امتیازش بیشتر در غزل است که غالب به سبک و  تقلید از خواجه حافظ سروده است. تشبیه و استعاره  و سادگی بیان و فکر بلند را باید از مشخصات شعر وی شمرد.

این چند بیت از جمله اشعار اوست:

روضه ی خلد برین و جنت کوی نگار

هر دو گلزارند اما این کجا و آن کجا

جلوه ی خورشید روی و نور ماه چار ده

هر دو سرشارند اما این کجا و آن کجا

انتظار روز وصل و محنت شبهای هجر

هر دو دشوارند اما این کجا و آن کجا

چشم اشک افشان ما و ابر نیسان فلک

هر دو دربارند اما این کجا و آن کجا

پشتم از بار غم و زلفت نگارم از شکن

هر دو خم دارند اما این کجا و آن کجا

            -

میان مو میانان شور محشر می مکند برپا

گر آن نازک میان ناگاه گردد از میان پیدا

زلخیا چیست، صد یوسف خریدار رخش گردد

شود گر آن عزیز مصر حسن از کاروان پیدا

کند قطع نظر قمری ز سرو و عندلیب از گل

گر آن سرو سهی بالا شود در گلستان پیدا

            -

کس ندید آتش افروخته در پرده نهان

غیر رخسار که در زیر نقابست ترا

            -

عمر آمد به سر و صبح وصالش ندمید

ای شب هجر مگر خود سحری نیست ترا

            -

پاره شد جیب جان زلیخا را

پیرهن گر درید یوسف را

            -

نقشی چو تو زیبا به تصور نرسیدش

تا داد قضا صورت موجود عدم را

            -

تاریک دلان را منما جلوه ی رویت

آیینه مناسب نبود بی بصران را

            -

آزاد گرچه ماه ز خور بهره می برد

خورشید پرتویست ز ماه تمام ما

            -

چون عیادت ز عبادت به یکی نقطه فزونست

بهر پرسیدن حال دل بیمار بیا

            -

یا هلالیست در شفق پیدا

یا سر ناخن نگارین است

            -

بنده ی جور توام لطفت نمی خواهم دگر

زانکه آن دایم بود، این گاه هست و گاه نیست

            -

به خمار نگه باده فروشت سوگند

نیست مست می چشم تو به ساغر محتاج

زخمی زلف به لعلت نه عبث را مان

هر که را مار گزد شد به فسونگر محتاج

            -

شب به زانوی تو خواب آمد مرا

یا به خواب اندر خیالی دیده ام

            -

اختیار راز پوشیدن نداد

گریه ی بی اختیار من به من

            -

چه کنم به شام هجرت سر و بر گ شادمانی

که نمک بدیده ریزد شب ماهتاب بی تو

میر کرم علی خان «کرم»

متوفی به سال 1244 هـ ، پسر میر صوبه دار خان، دوست فتحعلی خان قاجار پادشاه ایران و مردی هنر پرور بود. در دوران حکومت وی نویسندگان و نقاشان و اهل علم و ادب از ایران و خراسان وارد حیدر آباد (سند) شدند، و آنجا سکونت گزیدند. شعرش شیرین و روان، و مشحون از احساسات عشقی و واردات قلبی است. غالبا از غزل گفته و برای اظهار جذبات و افکار نه تنها کلمات محلی مانند «برسات» (باران) را بکار برده است بلکه از ترجمه لفظی محاورات سندی چون «آب ده» ( انجام ده) نیز پرهیز ندارد. غیر از دیوان، یک جنگ اشعار به نام «مجموعه ی دلگشا» مشتمل بر قصاید و غزلیات و مفردات و قطعات و ساقی نامه ها از سخنسرایان معاصر و ادوار گذشته رانیز ترتیب داده که متأسفانه هیچ یک از آن ها چاپ نشده است.

از جمله آثار اوست:

نظر بر من افکن که بیخود شوم

نخواهم من این گردش جام را

            -

ما کوی دوست را به دو عالم نمی دهیم

باشد کسی به کعبه رساند سلام ما

            -

صید آهو به موسم برسات

از همه صید و هر شکار به است

            -

چون ساعد سفید کشیدی ز آستین

شرمنده شد بلور، سبک گشت سیم و عاج

            -

زاهد اگر تو منع ز می میکنی بجاست

لیکن کجا رواست به برسات یا بهار

            -

سرو دانم که طویل است نمی فهمد هیچ

که به پیش قد تو قد نخمیدست هنوز

            -

کبک دری گر همسری می کرد با رفتار تو

عفوش نما ای نازنین، مسکین ز کهسار آمده

از مثنوی:

اگر بچه ی زنگیی بد نهاد                                                   

مر او را کند تربیت نیکزاد

غذایی ز شیر وشکر سازدش                                               

ز نزدیک خود دور ناسازدش

مر او را معلم کند بو علی                                                    

کند راز حکمت بر او منجلی

لباسی ز اطلس حریرش دهد                                                

یراق از طلا بر سریرش نهد

رسد چون بسن زنگی بد نهاد                                               

ز آقای خود هیچ نارد به یاد

شود دزد یا خر چرانی کند                                                  

خورد بنگ و هم ژاژ خوانی کند

عبث رنج برد آن یل نیکمرد                                                 

که بد اصل را تربیت نیک کرد

عبدالوهاب « آشکار»

1152ـ 1242، فرزند صلاح الدین فاروقی از بزرگترین عرفای روزگار خود بود. شعرش سراپا تصوف و عرفان و رهنمای سالکان است. مانند مولانا نخواسته است که در اشعار خود از فنون شعر و بدایع سخن استفاده کند و اغلب کلام او مانند اشعار شیخ فریدالدین عطار در عین سرمستی گفته شده است و بهمین جهت به لقب «سرمست» شهرت دارد. آثار وی عبارتند از دیوانش که مشتمل بر ششصد غزل و چند مثنوی از آن جمله «عشاق نامه»، «گداز نامه» «تار نامه» ، «درد نامه»، «وصلت نامه»، «رهبر نامه» و «راز نامه». گاهی تخلص «خدائی» نیز در غزلیاتش دیده میشود.

ا زاوست:

این سخن از عشق و نی از شاعریست

کی خسان دانند قدر شعر ما

_

جز یک نمی گوییم ما، دیگر نمی جوییم ما

هر دفتری شوییم ما، پرسی چه از ما، قاضیا

_

کرد رنجور ترا یار، مگر غم نخوری

در پی درد یقین دان که دوا می آید

_

ساقیا این شراب انگوری                                                    

من نخواهم ازوست صد دوری

لایزال است آن می وحدت                                                   

آن بنوشان، رهم ز مهجوری

از رهبر نامه:

از می منصور بنوشیده ام                                                   

خالعتی از عشق بپوشیده ام

از جسد و رو ح که بگذشته ام                                              

از من و مایی همه تن رسته ام

_

وصل همین است ز خود رفتنی                                

هجر بود با خود بیوستنی

نیست چو خود را کنی، او می شوی

تا تو به خود هستی، دو می شوی

بگذر ازین خویش، خودی را بسوز

تا به تو گردد همه عالم فروز

روی خود از خویش چو برتافتی

از خود رستی و خدا یافتی

_

حاصل ازین منزل جز درد نیست                                         

هر که درو درد نبد، مرد نیست

درد بود رهبر راه خدا                                                        

شاه شوی گرچه تو باشی گدا

از عشقنامه:

نیست طاقت عقل را کانجا رود

شاهباز عشق بالا می پرد

عقل گوید طاعت و تقوا بکن

عشق گوید خویش را رسوا بکن

عقل گوید از ملامت دور باش

عشق گوید ملحد مشهور باش

عقل گوید از بدی پرهیز کن

عشق گوید نیک وبد آمیز کن

عقل گوید خویش را در بود دان

عشق گوید جمله را نابود دان

عقل گوید جامه ی مفتی بپوش

عشق گوید روز و شب باده بنوش

عقل گوید در خلایف باش پیر

عشق گوید در محبت شو اسیر

عقل گوید در جهان فرزانه شو

عشق گوید دائما دیوانه شو

سید محمد عظیم الدین «متخلص به عظیم»

 
متوفی به سال 1229 ـ 1163 هجری، پسر سید یار محمد تتوی برادر زاده ی میر علی شیر «قانع» و ملک الشعرا دربار میر فتحعلی خان تالپور بود. شعر ساده و ملیح می گفت.

دیوانش در حدود دویست و پنجاه غزل چندین قصیده و رباعی است. غیر از دیوان «فتحنامه» (در حدود هزار و پانصد بیت) و «داستان هیر[1] و رانجهه» (قریب به یکصد بیت) نیز به وی منسوب است.

 

 

ا ز اوست:

ای در همه موجود و هم از جمله مبرا

تو در همه پنهان و زتو هم همه پیدا

_                                 

من چسان گردم به گرد کعبه چون در میکده

کعبه ها دیدم که میگردید گرد پیر ما

_

زین می اگر دهیم ترا جرعه ای فقیه

پیش از نماز فرض تو گردد سلام ما

_

احرام بسته ایم به طوف حریم دل

حاجی برو بکعبه ی خود گو سلام ما

این کعبه ی دلست و نه این کعبه ی گلست

عرش العظیم قبله ی عالی مقام ما

دلهای مومنان همه عرش العظیم من

فرموده است حضرت خیر الانام ما

_

در دهر همچو دیده معالج ندیده ایم

هر درد را ز گریه دوا می کنیم ما

_

اصطلاح کفر و دین خال و خط یک چهره است

گر رحیم است و اگر رام است، اسم یک خداست

_

دل پریشان ز زلف مشکین است

گاه در هند و گاه در چین است

در میان شب دو گیسویش

رخ و دندان چو ماه و پروین است

بده ای خسرو بتان دشنام

حرف تلخ از لب تو شیرین است

باز چشمش به صید دل شد باز

مژه اش باز چنگ شاهین است

رخ زرد اشک سرخ می خواهد

گلشن عشق را بهار این است

_

از همه چیز وصل یار خوشست                                           

وصل گر نیست انتظار خوشست

انتظار از امید خالی نیست                                                   

دل به وصلش امیدوار خوشست

سوز عشق است رونق عشاق                                              

سینه ی لاله داغدار خوشست

_

در هوای حور زاهد را خدا از یاد رفت

عمر او در آرزوی خلد چون شداد رفت

_

جز زلف سر فکنده به پای حقائیش

هندو سیاه مست در آتش فتاده کیست

_

می زنم سر به سنگ ازین افسوس                                         

که سرم سنگ آستان تو نیست

گر ز کم گویی ات دلم تنگست                                               

لیک با تنگی دهان تو نیست

گرچه باریک بین بود فکرم                                                 

لیک آگاه از میان تو نیست

توعجب طایر همایونی                                                       

جز دل خسته آشیان تو نیست

_

اگرچه پیر شدم عشق نوجوان دارم                            

خزان من بخدا از بهار خالی نیست

_

جوهر اهل هنر هیچ نگردد ضایع

خاک کی می شود آبی که به گوهر باشد

 

به زلفت الفت این دل بجا شد                                    

پریشان با پریشان آشنا شد

سرم سودای گیسوی تو دارد                                                

دل من شانه شد، گل شد، صبا شد

_

شاه خوبان گذشت از چشمم                                                 

فوج اشکم پیش روان گردید

_

هندو بت من، بتان غلامش                                                   

ما رام خدا، خداست رامش

_

بهار اشکی ست گرم از بلبلانش                                           

خزان آهی ست سرد از بیدلانش

 

چون بهر رواق و طاق باشیم هلاک

بی سقف اگر نشیمن ما شد خاک

مستی ز برای ما پناهیست عظیم

خوش مست نشسته ایم در سایه ی تاک

 

هر دو عالم در دو چشم من چو موست

تا نظر با تار زلفش دوختیم

_

تا سرم بر تن و تنم بر پاست

سر ز پای تو بر نمی دارم

_

پر از تصویر تو شد خانه ی دل

بیا در کعبه بین بتخانه ی من

_

مزن از هیچ طرف چین تعصب به جبین

رو گشاده کن و با گبر و مسلمان بنشین

_

زبان در ذکر و دل در فکر خانه

چه حاصل زین نماز پنجگانه

 

د رتوصیف میر بهرام خان:

دو بهرام شد در جهان بی نظیر                                             

یکی گور گیر و دگر شیر گیر

چو این دیده و آن شنیده بود                                                 

شنیده کجا مثل دیده بود

به پریش دیدم جوان عقل بود                                    

ز پیران حق آشنا نقل بود

در توصیف زیبائی هیر (از داستان هیرو رانجمه):

چهره اش آب داد نو گل را                                                  

طره اش تاب داد سنبل را

خوش نگاهان نگاه او خواهند                                               

سرمه از خاک روی او خواهند

عکس رویش چمن در آیینه ساخت                                        

عکس زلفش ختن در آیینه ساخت

وحشت از چشم مردمان دارد                                               

چشم صیاد آهوان دارد

میل آیینه نیز کم دارد                                                         

چشمش از عکس خویش رم دارد

کس در آغوش با کمر نگرفت                                               

غیر زلفش کسی ببر نگرفت

کفر و اسلام را برویش دوست                                             

چشم او ترک، زلف هندوست

از مثنوی سیر دل در وصف سینه:

دل از حیرت به لوح سینه افتاد                                             

به رنگ عکس بر آیینه افتاد

چه گود دل صفای سینه ی یار                                             

که شد از روشنی، آیینه ی یار

دل آنجا دور و الصافات میکرد                                             

در آن دارالصفا طاعات می کرد

بیان پستان:

بر آن لوح از کمال لطف و صنعت

دو دستنبو نهاده دست قدرت

دو دستبندوی خوش پر مغز و رنگین

کزو خون شد دل صد نار یاسین

چو دل این باغ فیض ایزدی دید

چه خوش برداشت اینجا دست امید

انار دلکش این نو گلستان

بدل دادند اما دستگردان

در تعریف کان جواهر:

دلا اینجاست آن کان جواهر                                                 

کزان پیدا شود جان جواهر

عجائب گوهر آرد این صدف بار                                          

کزو حیران بماند درّ شهوار

دل آنجا فاتحه خوانده به اخلاص                                          

که یارب کی گشاید عقده ی خاص

خبیثات از برای اخبثین است                                               

ولیکن طیبات از طیبین است

در این دفتر به ذکر طیبات است                                            

که اینجا جمله وصف طیبات است

دلا برگرد کان جنات ما اوست                                             

که گندم رهزن آدم در این جاست

از اینجا باز سر کن راه نو را                                              

که می دزدند اینجا راهرو را

مکن ای دل دراین ره سر تماشا                                            

تماشایی شود گم در تماشا

مشاهده ی جمال الهی  حضرات پنج تن علیهم السلام از روی محبوب:

الف شد بنیش الله اکبر                                                        

دهن میم محمد را ثناگر

در آن میم دهن آن سین دندان                                    

به سین سیده بستود پنهان

به قرآن مقدس قدر این سین                                                  

بپرس از سین بسم الله و یاسین

ز دو رخسار دو حامی مدور                                               

دو شاهد حاضر از حسنین انور

دلم بوسید این خط را به توقیر                                              

که حق با دست قدرت کرد تحریر

دلم از صدن کرده در صلوات                                               

نثار پنج تن فی الخمس اوقات

بتگر:

نهان این نکته کی گویم، که فاش است

خدای ما چه نیکو بت تراش است

برهمن را بت از صانع جدا کرد

مرا این بت به بتگر آشنا کرد

چو بینم بت شوم قربان بتگر

بر آید از دلم «الله اکبر»

---

[1] . این داستان به قلم نگارنده، در مجله سخن ـ شماره 2 سال 1334 بچاپ رسیده است.