میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی
متوفی به سال 1143 هـ، مردی روشنفکر بود و طبعی توانا داشت. هرگونه سخن گفته و کلیاتش بالغ بر صد هزار بیت است[1] بقول دکتر رضا زاده شفق: « در غزل عرفانی و اشعار ذوقی و مثنوی استادی بکار برده و بهترین نمونه ی سبک هندی را نشان داده است.»[2] واله ی داغستانی عقیده دارد: « هرچند اکثر اشعارش موافق محاوره فصحای عجم نیست و ترکیبهای غریب در زبان فارسی اختراع نموده اما شعرهای بلند و برجسته بسیار دارد. قصاید و قطعات و مثنوی در کمال بلاغت و مناسبت در سلک نظم کشیده.» آزادانه زندگی می کرد و یک بیت مدح هم در اشعارش دیده نمی شود.[3] میرزا را بحر کامل مرغوب افتاده، بیشتر در این بحر شناوری می کرده است.[4]
نمونه ی اشعارش:
امان خواه از گزند خلق در گرم اختلاطیها
که عقرب بیشتر در فصل تابستان شود پیدا
¯
علاج زخم دل از گریه کی ممکن بود بیدل
به شبنم بخیه نتوان کرد چاک دامن گل را
¯
مجو تمکین عالی فطرت از دون همتان، بیدل
ثبات رنگ انجم نیست گلهای زمینی را
¯
یار در آغوش و سیر کعبه و دیر آرزوست
تا کجا رفته است از خود شوق بی پروای ما
¯
صاحب تسلیم را هر کس تواضع میکند
گر کنی یک سجده پیدا می شود محرابها
¯
اوج دولت سفله طبعان را دو روزی بیش نیست
خاک اگر امروز بر چرخ است فردا زیر پاست
¯
من از مروت طبع کریم دانستم
که آب گشتن این بحر اینقدر ز شرم سخاست
¯
غفلت اسباب نارسائیهاست دست خوابیدگان به زیر سر است
¯
خواهی به دیده قد کش و خواهی به دل نشین
سرو تو مصرعیست که در هر زمین خوش است
¯
غنچه سان غفلت ما باعث جمعیت ماست
ورنه بیداری گل خواب پریشان گل است
¯
ذکر تیغش در میان آمد، دل ما داغ شد
تشنگان را یاد آب، آتش فروز آرزوست
¯
صفات هرچه بود ذات را تعدد نیست
به فکر لاله و گل خون مخور، بهار یکی ست
¯
به چشم بسته خیال حضور حق بستن
اشارتی ست که این جایگاه بینا نیست
¯
زندگی در پیچ و تاب سعی بیجا مردن است
از طپیدن عالمی بسمل شد و قاتل نداشت
¯
طی شد بساط عمر به پای شکست رنگ
بر شمع یک بهار گل زعفران گذشت
دارد غبار قافله ی ناامیدیم
از پا نشستنی که ز عالم توان گذشت
بیدل چه مشکل است ز دنیا گذشتنم
یک ناله داشتم که ز هفت آسمان گذشت
¯
حرص مشکل که ره فهم قناعت سپرد
آب آئینه پلی داشت، سکندر نگذشت
¯
دیگر پیام ما بر جانان که می برد؟
اشکی که داشتیم ز مژگان چکید و رفت
¯
مریض عشق تدبیر شفا را مرگ می داند
ز بیم سوختن حیف است گر آتش در آب افتد
¯
هرچه اینجاست چو آنجا رسی اینجا گردد
چه خیالست که امروز تو فردا گردد
¯
سخن به خاک مینداز و در تأمل کوش
به رشته ای که گهر می کشی دو سر دارد
¯
چو مردم از مژه غافل مشو که هیچ کس اینجا
به غیر سایه ی دیوار خود پناه ندارد
¯
روا دارد چرا بر دختر رز ننگ رسوایی
گر از انصاف پرسی محتسب هم دختری دارد
¯
مدعی درگذر از دعوی طرز بیدل سحر مشکل که به کیفیت اعجاز رسد
¯
نفس را ترک هوا روح مقدس می کند
شعله ای کز دود فارغ گشت محض نور شد
¯
بعضی به تمنای زر و مال خوش اند
برخی به تماشای خط و خال خوش اند
بیدل همه را به حال بد می بیند
خوش حال کسانی که بهر حال خوش اند
¯
مرا معاینه شد ز اختلاط قمری و سرو
که خاکساری و آزادگی هم آغوشند
¯
بخت من زلف یار را ماند وضع من روزگار را ماند
تا نظر باز کرده ای هیچ است عمر برق و شرار را ماند
محو یاریم و آرزو باقی است وصل ما انتظار را ماند
¯
گر مزاج کرم آنست که من می دانم عالمی را بخطای من تنها بخشند
¯
جای رحم است گر آزاد مقید گردد
آب در کسوت آئینه چها می بیند
به که ما نیز چو شبنم همه تن آب شویم
کان گلستان حیا جانب ما می بیند
¯
شیشه و سنگ، آتش و آب اند دور از کوهسار
عالمی با هم جدا از اصل دشمن می شود
¯
من نمی گویم زیان کن یا به فکر سود باش
ای ز فرصت بیخبر، در هرچه باشی زود باش
¯
دنیا اگر دهند نخیزم ز جای خویش
من بسته ام حنای قناعت به پای خویش
¯
مپرسید از تماشای حبابم که من هم گر بخود اندیشم آبم
¯
چون نخل علاج هوس ما نتوان کرد
چندان که رود پای به گل سر به هواییم
¯
به هیچ آهنگ عرض مدعا صورت نمی بندد
چو مضمون بلند افتاده ام در خاطر لالی
¯
سفر گزیده به فکر وطن چه پردازد
دوباره مرغ نگردد به بیضه زندانی
[1] . ریاض الشعرا ـ مجموعه نغز ( ص 115ـ 116) فهرست ریو ( ج 2 ص 706ـ 707) و تاریخ ادبیات ایران تألیف شفق (ص 35)، مؤلف فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار ( ج 2 ـ ص 572) در حدود هفتاد و دو هزار بیت می نویسد، بعقیده ی صاحب مرآة الخیال ( ص 295) « دیوانش قریب بیست هزار بیت است.»
[2] . تاریخ ادبیات ایران (ص 251)
[3] . مرآة الخیال ص 259.
[4] . شمع انجمن ص 82ـ 83.
فعلن آنچه در این وبلاگ منتشر می شود تحقیق جامعی است درباره ی شعر فارسی در هند و سند، که توسط دکتر هرومل سدارنگانی انجام گرفته و سال ها پیش به انتشار رسیده،اما از آنجایی که این کتاب ارزشمند در دسترس همگان نیست و چاپ مجدد نشده، تصمیم گرفتیم مطالب این کتاب را به طور کامل در وبلاگی قرار دهیم تا همه علاقه مندان بتوانند از این کتاب استفاده کنند. در زیر مقدمه مولف را می خوانید.