مولانا نورالدین محمد ترشیزی مشهور به «ظهوری»
متوفی در حدود 1024 هـ ، از شعرای نامدار است که خاصه در هند شهرت بسیار دارد. «نظم و نثر بسیار بتکلیف تمام نوشت، چنانچه تلازم و استعارات بل اغراقات وی زبانزد ارباب دانش است.»[1] بقول فیضی [2] بغایت رنگین کلام است. واله داغستانی او را بحد اغراق ستوده و نوشته است: «الحق تاقوت ناطقه به گویایی زبان گشوده، زباندانی مثل او ندیده و تا گوش فلک به سخن نیوشی گوش نهاده سخنوری مانند وی نشنیده. شاعری جامه ایست زیبنده بر بالای او؛ سخنوری آیینه ایست محو تماشای او. دیوان فصاحت بنیانش مصداق آیه ی کریمه ی تهدی من تشاءِ و تضل من تشاءِ است، زیرا که از فهم نزاکت بیانش هر کس را نصیب نه، و از دقایق بلاغت کلامش هر کوته اندیش را حصه نیست. از بس که الفاظش ملایم واقع شده مأنوس همه طبایع است. تتبع مولانای مرحوم مشکل بل محال است ...» در اقسام سخنوری به روش خود بی مثل و عدیل و بی شبیه و نظیر بوده . قصاید خوب نیر به همان روش دارد. دیوانش محتوی قصاید و قطعات و غزلیات و رباعیات و ترجیع بند و ترکیب بند د رحدود ده هزار و پانصد بیت است. گذشته از آن منظومه ای مشهور بساقی نامه در حدود چهار هزار بیت دارد که به نام برهان الملک گفته و گویند وقتی که پیش نظام شاه در احمد نگر فرستاد وی با وجود ناآشنائی سخن، چند زنجیر فیل پر از نقد و نفائس و جنس صله ی آن فرستاد.
از اوست:
نه تنها نقش نامت بر نگین دل هوس دارم
ازین حسرت عقیقی کرده ام هر قطره ی خون
¯
ز گل عار دارد گریبان ما درآویخت خارت به دامان ما
نسیم بهار محبت وزید سمن می فشاند مغیلان ما
ز آسیب مرهم برون آمدیم نهان مانده زخم نمایان ما
ظهوری دگر رهزن زلف کیست؟ که زنار می بندد ایمان ما
¯
شنای عقل به دریای عشق نیست درست
شکسته کشتی گردون به ساحل افتاده است
ز دیده بر سر من گرچه صد بلا آمد
گناه ها همه در گردن دل افتاده است
¯
از نگه چشم تهی گشت و تماشا مانده است
در زبان حرف نمانده است سخن ها مانده است
¯
بگو حدیث وفا از تو باورست، بگو
شوم فدای دروغی که راست مانند است
شود گسسته به ایام گرچه زنجیر است
اسیر، آنکه به تار نگاه در بند است
¯
خموشی نفع ها دارد سخن پرداز می گوید
نخستین اینکه ساکت هیچگه ملزم نمی گردد
چه سود از گریه ی شبها، شگفتن نیست در صبحم
گل پژمرده هرگز تازه از شبنم نمی گردد
¯
یا فکر دل فکار می باید کرد یا کشتنم اختیار می باید کرد
القصه ازین بیش ندارم طاقت یک کار ازین دو کار می باید کرد
¯
شدم تلخکام تو در دهر لیکن من از شور بختان شیرین کلامم
¯
همان تیره بختیم کز برق آه شب غم سراسر سحر ساختیم
¯
سودای کفر و عشق نمی شد به نقد دل
ناچار بود گوهر ایمان فروختیم
¯
در توصیف بهار:
بهار است نرگس قدح برگرفت به روی چمن لاله ساغر گرفت
بهار است بی می حرامست زیست بر احوال زهّاد باید گریست
چرا می ننوشم بهار آمده است نهال نشاطم به بار آمده است
بهار است، ای خلوتی، مژده باد چسان می نشینی، جمادی، جماد!
بهار است رخت نو کن گرو می کهنه دارد شگون سال نو
بهار است بلبل برآورده جوش بخندید مینای غلغل فروش
صبا دم زد از معجز عیسوی جهان کهن را مبارک نوی
عروس چمن گشت رشک بهشت به مشاطه گی آمد اردیبهشت
هوا سینه بر سینه ی گل نهاد چو از جیب گل تکمه بگشاد باد
کند کودک غنچه تا خواب ناز صبا مهد جنبان به دست نیاز
مگر عزم میخانه دارد چمن که پر کرده دامان و جیب از سمن
بهار است کو ساقی جان فزا؟ که آمد لطافت به سیر هوا
خطاب به ساقی:
بیا ساقیا مگذران روز را بده آتش معذرت سوز را
گر از افعی توبه دل زخم خورد توان جان بتریاق عفو تو برد
¯
شراب سخن ده ز تنگ شکر ز بادام تر ریز نقل نظر
که نی صلح ماند به یادم نه جنگ نه ناموس آید به کارم نه ننگ
نیاید ز لب قصه ی هیچ کس همین با تو ماند سر کار، بس
نهی تا بکی بر تغافل مدار نداری مروت، ندارم قرار
کسی چند باشد چنین تنگدل سرت گردم، ای ساقی سنگ دل!
اسیر خمارم، شرابی کجاست؟ دلم بر دلم سوخت آبی کجاست؟
فعلن آنچه در این وبلاگ منتشر می شود تحقیق جامعی است درباره ی شعر فارسی در هند و سند، که توسط دکتر هرومل سدارنگانی انجام گرفته و سال ها پیش به انتشار رسیده،اما از آنجایی که این کتاب ارزشمند در دسترس همگان نیست و چاپ مجدد نشده، تصمیم گرفتیم مطالب این کتاب را به طور کامل در وبلاگی قرار دهیم تا همه علاقه مندان بتوانند از این کتاب استفاده کنند. در زیر مقدمه مولف را می خوانید.