محمد محسن کشمیری «قانی»

کلیات قانی عبارت است از چهار مثنوی، پنج قصیده، یکصد و شصت رباعی، و مجموعه ی غزلیاتش بیش از پنج هزار بیت دارد.

از اوست:

کسی غیر از سیه چشمان نداند پارسا ما را

                                     که جز ابروی خوبان نیست محراب دعا ما را

                                                        ¯

دیده نهان داشت نقش آن کف پا را

                                    اشک به مردم نمود رنگ حنا را

                                                        ¯

رو به شهر آوردن از راه خرد دیوانگی ست

                                 بسکه شد از سنگ طفلان خانه در صحرا مرا

                                                       ¯

ما اهل غربتیم و به خلوتسرای ما

                                    جز نقش پای ما نبود بوریای ما

                                                      ¯        

چشم مخمور تو گر ناگاه افتد سوی آب

                                         تا قیامت مست سازد میکشان را بوی آب

چشم عاشق قدر بخشد قامت معشوق را

                                         سرو کی قد برفرازد گر نباشد جوی آب؟

گریه و تزویر زاهد را نسازد رو سفید

                                         کی رود داغ سیه کاری ز شست و شوی آب؟

حرف من ورد زبان من بود، فانی مدام

                                         تشنه لب را نیست بر لب غیر گفت و گوی آب

                                                                ¯

بیت زلف و مصرع قد خواندم و از دیوان حسن

                                         کردم از سی جزو مصحف یک الف لام انتخاب

                                                               ¯

روشن نشد سواد من از دیدن کتاب

                                         زین پس ریاض روی توام در نظر بس است

                                                              ¯

دیدن به چشم دل همه عالم چه مشکل است

                                          آئینه ای که داشت سکندر همین دل است

                                                              ¯

قامت ما در غم ابروی جانان شد کمان

                                            داغ دل زهگیر ما و آه حسرت تیرماست

                                                             ¯

جز خیال چشم مستت در دلم اندیشه نیست

                                           هیچکس را باده ای خوشتر ازین، در شیشه نیست

                                                            ¯

ما خود از ضعف به کویش نتوانیم رسید

                                           یاد ما گر نکند کس ز فراموشی نیست

                                                           ¯

همه بردند آرزو در خاک                 خاک دیگر چه آرزو دارد

آسمان از برای اهل زمین              شربت مرگ در سبو دارد

                                                           ¯

نتوان کرد شکایت ز قد او فانی          هر چه آمد به سر ما همه از بالا بود

                                                          ¯

ساغر به خنده لب نگشاید درین بهار

                                        تا خون دل ز دیده ی مینا نمی رود

                                                         ¯

ما آنچه دیده ایم ز رویت کسی ندید

                                            آئینه هر که یافت سکندر نمی شود

                                                        ¯

موی سفید خنده ی صبح اجابت است        گشتیم پیر بر در او تا دعا رسید

                                                        ¯

در بحر وجود خویشتن را                چون موج در اضطراب دیدم

                                                       ¯

هر سحر کز شیشه در ساغر شراب انداختیم

                                     آب حسرت در دهان آفتاب انداختیم

                                                      ¯

نو بهار آمد به سیر گلشن هندوستان

                                   زیبد ار طوطی به جای پر برآرد برگ پان

بسکه سوسن میکند باده زبان وصف چمن

                                   دور نبود گر ز حیرت غنچه را واشد دهان

                                                     ¯

چشم معشوق و دل عاشق شدند از باده مست

                                       شیر و آهو باهم افتادند خوش در دام می

ملا محمد طاهر غنی

متوفی به سال۱۰۷۹ هـ، شاگرد ملا محمد حسن فانی بود، (م۱۰۸۲هـ) و بزرگترین شاعر کشمیر بشمار می رود. «با میرزا صائب و ابوطالب کلیم و حاجی محمد خان قدسی صحبتها داشته ... درستی زبان و روانی الفاظ و لطافت معانی او مقبول همه بود»[1] شعرش صوفیانه و خالی از تملق و مدح سرائی است. غالباً ابهام دارد و فهمش آسان نیست.

از اوست:

گفتگو یک رنگ نبود غافل و هشیار را

                                                   در نفس باشد تفاوت خفته و بیدار را

بر تواضعهای دشمن تکیه کردن ابلهی ست

                                                    پای بوس سیل از پا افکند دیوار را

                                                            ¯

کسی به پرسش احوال ما نمی آید        بغیر گریه که آمد به پرسش دل ما

                                                            ¯

نیفتد کار سازان را به کس در کار خود حاجت

                                           بخاریدن نباشد احتیاجی پشت ناخن را

چو استعداد نبود کار از اعجاز نگشاید

                                          مسیحا کی تواند کرد روشن چشم سوزن را

                                                            ¯

کاسه ی خود پر مکن زنهار از خوان کسی

                                                     داغ بر احسان خورشید است بر دل ماه را

                                                            ¯

فارغ بود از آفت گیتی دل روشن              از برق زیانی نرسد خرمن مه را

                                                            ¯

سنگین دل است هرکه بظاهر ملایم است

                                                      پنهان درون پنبه نگر پنبه دانه را

                                                            ¯

نیست باری در جهان سنگینتر از بار وجود

                                                      پشت خم شد زندگی را تا بسر بردیم ما

                                                           ¯

همچو سوزن دایم از پوشش گریزانیم ما

                                                       جامه بهر خلق می دوزیم و عریانیم ما

                                                           ¯

مشهور در سواد جهان از سخن شدیم

                                                       همچو قلم سفر به زبان می کنیم ما

نتوان چو زاهد از ره خشکی به کعبه رفت

                                                       کشتی به بحر باده روان می کنیم ما

ما را چو شمع مرگ بود خامشی ، غنی

                                                        اظهار زندگی به زبان می کنیم ما

                                                               ¯

بسکه در اعضای ما افتاده از خشکی شکست

                                                 هر رگ ما گشته موی کاسه ی زانوی ما

                                                              ¯

آدم خاکی ز خامی دارد از می اجتناب

                                                  کوزه ی گل پخته چون گردد نمی ترسد ز آب

                                                             ¯

موی سرگشته سفید اما خیالت درسر است

                                                   اخگر پنهان ته این توده ی خاکستر است

                                                            ¯

افتادن و برخاستن باده پرستان            در مذهب رندان خرابات نماز است

                                                           ¯

درهر نماز دست به زانو چرا زند           زاهد اگر ز کرده پشیمان نگشته است

                                                          ¯

ز شرم انگشت دارد در دهان طفل            سر پستان گرفتن هم گدائی است

                                                         ¯

 یار در چشم و نگه سرگرم جست و جوی اوست

                                  پرده های دیده ام گویا نقاب روی اوست

                                                       ¯

تا سرش از بوی می شد مست، خمها را شکست 

                                هیچکس در دور ما چون محتسب بد مست نیست

                                  

                                                      ¯

ریخت دندان ز دهن، رفت جوانی بر باد

                                      آه ازین ژاله که در مزرع بختم افتاد

                                                     ¯

زند ربط بهم پیوستگان را گفت و گو برهم

                                      سخن چون در میان افتد دو لب از هم جدا گردد

                                                     ¯

از چرخ بی مذلت حاجت روا نگردد

                                           تا آب رو نریزی این آسیا نگردد

                                                     ¯

رفیق اهل غفلت عاقبت از کار میماند

                                             چو یک پا خفته پای دیگر از رفتار میماند

                                                     ¯

با دهانت نتواند ز ملاحت دم زد

                                              پسته هرچند که خود را به نمک شور کند

                                                     ¯

نیک و بد را امتیازی نیست در بازار دهر

                                               می شود در هر ترازو سنگ با گوهر طرف

                                                    ¯

حسن سبزی به خط سبز مرا کرد اسیر

                                                 دام همرنگ زمین بود گرفتار شدم

                                                    ¯

تا ز بزم وصال او دورم             زنده ام لیک زنده در گورم

                                                   ¯

چون شمع بود منزل ما زیر پای ما

                                              از پا نشسته ایم به منزل رسیده ایم

در عالم مثال مثالت نبوده است

                                              هرچند کز دریچه ی آئینه دیده ایم

                                                 ¯

فیض از بیگانه میخواهیم نی از آشنا

                                             چون صدف در بحر، آب از جای دیگر میخوریم

                                                ¯

چاره سازان هم، غنی در کار خود بیچاره اند

                                             کی تواند بخیه زد سوزن به زخم خویشتن

                                              ¯

از نمازم نیست مقصد غیر جست و جوی او

                                            می روم افتان و خیزان تا ببینم روی او

---

[1] . ریاض الشعرا.

حکیم سعید کاشانی منصور ثانی

مقتول به سال 1071، سرمد تخلص داشت. کلیمی بود و مسلمان شد. شاهزاده دارا شکوه بسیار تعریفش می کرد. بیشتر رباعی می گفت. اشعارش از اندیشه های حکیمانه و حقایق و معارف و وجد و حال خالی نیست. به قول مصنف ریاض الشعرا «در میدان سخنوری گوی سبقت را از بلغای زمان می ربوده. از افکار بلاغت آثارش قوت طبع و رفعت مقامش ظاهر و هویدا است».

از اوست:

خوش بالائی کرده چنین پست مرا                چشمی به دو جام برده از دست مرا

او در بغل منست و من در طلبش                   دزد عجبی برهنه کرده است مرا

                                                     ¯

عمریست که آوازه ی منصور کهن شد

                                                 من از سر نو جلوه دهم دار و رسن را

                                                    ¯

 سرمد که ز جام عشق مستش کردند           بالا بردند و باز پستش کردند

می خواست خدا پرستی و هشیاری             مستش کردند و بت پرستش کردند

                                                   ¯

از منصب عشق سرفرازم کردند                      وز منت خلق بی نیازم کردند

چون شمع درین بزم گدازم کردند                    از سوختگی محرم رازم کردند

                                                  ¯

یاران چقدر راه دو رنگی دارند                        مصحف به بغل، دین فرنگی دارند

پیوسته به هم چو مهره های شطرنج              در دل همه فکر خانه جنگی دارند

                                                 ¯

سرمد غم عشق بلهوس را ندهند             سوز دل پروانه مگس را ندهند

عمری باید که یار آید به کنار                     این دولت سرمد همه کس را ندهند

                                                ¯

سر جدا کرد از تنم شوخی که با ما یار بود

                                                  قصه کوته کرد ورنه دردسر بسیار بود

                                               ¯

سرمد اگرش وفاست خود می آید              ور آمدنش رواست خود می آید

بیهوده چرا در پی او می گردی                   بنشین تو اگر که خواست خود می آید

                                               ¯

اعتبار وعده های مردم دنیا غلط

                                            هان غلط، آری غلط، امشب غلط، فردا غلط

نسخه ی بینائی عمر ما مپرس

                                            خط غلط، معنی غلط، انشا غلط، املا غلط

                                            ¯

ما آنچه خوانده ایم فراموش کرده ایم

                                                    الا حدیث دوست که تکرار می کنیم

                                           ¯

دوش در آغوش شبنم خفتی، ای گل تا سحر

                                                     ناز بر بلبل مکن دیگر که تر دامن شدی

                                           ¯

سرمد تو حدیث کعبه و دیر مکن                 در کوچه شک چو گمرهان سیر مکن

خطاب به اورنگزیب که ازو خواست لباس بپوشد:

آنکس که ترا تاج جهان بانی داد                     ما را همه اسباب پریشانی داد

پوشاند لباس هر که را عیبی دید                  بی عیبان را لباس عریانی داد

ابوطالب کلیم کاشانی

متوفی به سال 1061 هـ ، ملک الشعرای دربار شاه جهان و از استادان بلند مقام سبک هندی است که در تمثیل و مضمون آفرینی و خیال بندی مهارت خاصی داشت. محمد طاهر نصر آبادی او را «خلاق المعانی ثانی» خوانده است. دیوانش در حدود بیست و چهار هزار بیت محتوی قصیده و غزل و قطعه و مثنوی و رباعی است، ولی هنر اصلی او غزلسرایی و مفردات نغز و دلکش و پرمعنی است. منظومه ای به نام «شاهنامه[1]» به زبان ساده نوشته است که ارزش و اهمیت تاریخی دارد. کلمات هندی در شعر او بسیار دیده می شود. از اوست:

ز شوق هند زان سان چشم حسرت برقفا دارم

                                     که رو هم گر به راه آرم نمی بینم مقابل را

اسیر هندم و زین رفتن بیجا پشیمانم

                                     کجا خواهد رساندن، پرفشانی مرغ بسمل را

به ایران میرود نالان کلیم از شوق همراهان

                                    به پای دیگران همچون جرس طی کرده منزل را

                                                           ¯

دو دستم هردو در بند است در زلف و لب ساقی

                                     ندانم  گر بگریم جام بگذارم کدامین را

                                                          ¯

ما ز آغاز و ز انجام جهان بیخبریم

                                   اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است

شکر چشم تو کند محتسب شهر کزان

                                  هرکجا میکده ای هست خراب افتاده است

                                                         ¯

پنبه را دانی چرا مینا دهد بر فرق جای؟

                                   هر که سر میکشان پوشید جایش بر سر است

                                                       ¯

این همه فرق میان خط یک کتاب چیست

                                   سرنوشت همه گر از قلم تقدیر است

                                                      ¯

می شود اول ستمگر کشته ی بیداد خویش

                                    سیل دایم بر سر خود خانه ویران کرده است

                                                    ¯

گر به قسمت قانعی، بیش و کم دنیا یکی است

                                   تشنه چون یک جرعه خواهد کوزه و دریا یکی است

                                                  ¯

دلی آگاه می باید، وگرنه                    گدا یک لحظه بی نام خدا نیست

                                                  ¯

مجلس فروز گبر و مسلمان یک آتش است

                                  در سنگ دیر و کعبه بجز یک شرار نیست

روشندلان حباب صفت دیده بسته اند

                                   روزن چه احتیاج اگر خانه تار نیست

                                                 ¯

نامه ای را میبری قاصد زبانی هم بگو

                                   خامه شد فرسوده ورنه شکوه پایانی نداشت

                                                ¯

وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست

                                   رو پس نکرد هرکه از این خاکدان گذشت

حب وطن نگر که ز گل چشم بسته ایم

                                   نتوان ولی ز مشت خس آشیان گذشت

در کیش ما تجرد عنقا تمام نیست

                                   در قید نام ماند اگر از نشان گذشت

مضمون سرنوشت دو عالم جز این نبود

                                  کان سر که خاک راه شد از آسمان گذشت

بدنامی حیات دو روزی نبود بیش

                                  آنهم کلیم با تو بگویم چسان گذشت

یک روز صرف بستن دل شد به این و آن

                                  روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت

                                                       ¯

عاقل به کار دنیا بسیار لاابالی است

                               همسایه ی جنون است عقلی که کامل افتد

                                                      ¯

شراب کهنه می نوشم به بزم او چو بنشینم

                                  به من تا نوبت آید دختر رز پیر می گردد

                                                    ¯

چنان زهر فراقت ریختی در ساغر عمرم

                                  که مرگ از تلخی آن گرد جان من نمی گردد

                                                   ¯

حسنی که به او عشق سرو کار ندراد

                                     مانند طبیبی است که بیمار ندارد

                                                  ¯

دلی دارم کزو دلها بسوزد                  تر و خشک تعلقها بسوزد

چو اختر بر سپهر خاکساری               بمیرد روزها شبها بسوزد

                                                 ¯

حرف شب وصال که عمرش دراز باد

                                               کوته تر است زانکه ز دل بر زبان رسد

                                                ¯

نه هر که صدر نشین شد عزیز شد، که غبار

                                               اگر به دیده رسد توتیا نخواهد شد

                                                ¯

 

نام و نشان عشق بغیر هوس نماند

                                                      از سیل رفته خار و خسی یادگار ماند

                                                ¯

جفا مکن که مکافات گریه ی بلبل                 امان نداد که گل خنده را تمام کند

                                                ¯

افتاده را به چشم حقارت مبین که خاک

                                      چون سرکشد غبار دل آسمان شود

                                                ¯

در حقیقت تنگدستی مایه ی دیوانگی است

                                     در چمن بید از غم بیحاصلی مجنون شود

                                                ¯

عیش هم گر رو دهد بی تلخی اندوه نیست

                                     همچو نوروزی که واقع در محرم می شود

                                                ¯

جواب نامه همین پاره کردن است کلیم

                                              مگو که قاصد من بی جواب می آید

                                               ¯

تا کی کلیم گریه کنی گاه دیدنش

                                               کس ماه را همیشه در آب روان ندید

                                              ¯

در جهان طالع خاکستر صیقل دارم

                                              خود سیه روز، هزار آینه روشن کردم

                                             ¯

نیک و بد در زمانه ی ما نیست             هرچه دیدم ز بد بتر دیدم

باطنش همچو پشت آینه بود               ظاهرش هرچه صافتر دیدم

                                             ¯

 

بسان شمع کس آواز گریه ام نشنید

                                            به اشک خویش اگر تا صباح غلطیدم

                                             ¯

در آن درج دهان درهای دندان               چو شبنم در میان غنچه خندان

                                             ¯

هند[2] و جهان ز روی عدد چون برابر است

                                               شه را خطاب شاه جهان زان مقرر است

---

[1] . اغلب ارباب تذکره «ظفر نامه شاه جهان» را به وی منسوب کرده اند که بنظر نگارنده ی این کتاب اشتباه است . در حقیقت گوینده ظفرنامه حاجی محمد جان مشهدی متخلص به قدسی است که در حدود 1056 هجری به رحمت ایزدی پیوسته است.

[2] . در حساب ابجد «هند» و «جهان» هر یکی 59 می باشد.

رکن الدین مسعود بن نظام الدین علی مشهور به حکیم رکنای کاشی و متخلص به مسیح [1]

مسیحا و مسیحی (متوفی 1066 هجری) و استاد صائب بود.از کم التفاتی شاه عباس اول رنجیده به هند آمد. و درخدمت اکبر شاه و شاه جهان به آسودگی و عزت می زیست. اشعارش شامل غزلیات و قطعات و رباعیات و چند مثنوی قریب به صد هزار بیت است.

از اوست:

دردسر بود بسی بر سر ما افسر ما

                                                 شد کلاه نمدی صندل درد سر ما

                                                    ¯

غمهای مرده، در دل من، زنده کرد هجر

                                           گویا شب فراق تو روز قیامت است

                                                    ¯

گر فلک یک صبحدم با من گران باشد سرش

                                         شام بیرون می روم چون آفتاب از کشورش

                                                    ¯

به پای همت من این دوعالم است دو کفش

                                            که صبح پوشم و پیشین برهنه پا گردم

                                                    ¯

چون قطره به آن گوهر یکتا نرسیدیم          از ابر فتادیم و به دریا نرسیدیم

                                                    ¯

آن چنان با تو یکی گشت وجودم، ای دوست

                                           که ترا بی تو توان دیدن و بی من نتوان

                                                   ¯

در سر پیری که با من پنبه گوئی آتش است

                                          موی همچون پنبه ام آتش گرفت از خوی او

                                                 ¯

سکوت قلعه ی مرد است و حرف لغزش پای

                                          ز قلعه ای که در افتی ببین کجا افتی!

---

[1] . هم تخلص با رکنا، ملاسعد الله پانی پتی ( دهلوی) می باشد که در زمان شاه جهان زندگی می کرده و رفیق شاعر «شیدا» بود. او رامایانا یا داستان راما و سیتا را زبان هندی بنظم فارسی درآورده است ( برای داستان رجوع شود به مجله ی سخن شماره 11 سال 1334)

میرزا جلال بن میرزا مؤمن متخلص به اسیر

متوفی به سال 1049 هجری، شاگرد فصیحی هروی و ارادتمند صائب بود. مضامین تازه دارد و در انشای شعر نهایت نزاکت و شیرینی بکار برده است.[1] به عقیده ی امیر شیر علیخان لودی «معنی باریکش بر آسمان الفاظ برجسته به رنگ هلال گوشه ی ابروی از دور می نماید، و عروس فکرش نقد هوش را از مشتریان بازار سخن به بیعانگی می‌رباید. بانی بنیاد خیال بندی است و خیال بندان زمان حال را به پیروی او سرافتخار بلند است». [2] دیوانش محتوی قصیده و قطعه و مثنوی و رباعی و ترجیع بند قریب به بیست هزار بیت است. از فرط گردش جام و شراب مدام در عین جوانی در گذشت. از اوست:

عالم امن و امان گوشه ی میخانه بس است

                                  که نه بیم است، نه ترس است، نه باک است اینجا

                                                               ¯

ز جنون همچو گردباد آخر                   زدم از آه خیمه بر صحرا

                                                               ¯

بسی در دیده و دل سیر کردم             یکی دیدم سواد بحر و بر را

                                                              ¯

عشق نگذارد که بنشیند غباری بر دلم

                                            کی کند ساقی به خاک آلوده جام خویش را؟

                                                              ¯

باده چون زور آورد هشیار می سازد مرا

                                              خواب چون گردد گران بیدار می سازد مرا

                                                              ¯

گردم به جست و جوی تو پرواز می کند

                                                در خاک هم هوای تو پر می دهد مرا

                                                              ¯

ما امانتدار نقد وحدتیم                  در دل عالم نگنجد راز ما

                                                             ¯

گشته ایم از دیدن روی تو بیخود، ای اسیر

                                                  چون تواند دید چشم ما سراپای شما

                                                             ¯

ناامیدی سر بسر امید شد آخر اسیر

                                                   عاقبت زین نخل بی حاصل ثمر دیدیم ما

                                                             ¯

از بسکه خورده نیش خموشی بیان ما

                                                          خون شد به رنگ غنچه زبان در دهان ما

پرواز ما به بال و پر بی تعلقی است

                                                         گیرد اگر هوای قفس آشیان ما

                                                            ¯

چه شد گر صورت از معنی ندانیم              سراسر حیرتست اندیشه ی ما

                                                            ¯

از می دیگرست مستی ما                     سر ساغر به گردن مینا

واژگونست کار اهل جنون                       خار بر سر زنیم و گل بر پا

یکدم از خون نمی شود خالی                بی تو همچشم ماست ساغر ما

                                                           ¯

ندید روی زمین جای یک دم آسایش

                                                     حباب، رفت، بنا کرد خانقه در آب

                                                           ¯

داده ام دل به دست گریه، اسیر              شسته ام نامه ی سیاه در آب

                                                           ¯

نور و ظلمت پرده دار خلوت صبحند اسیر!

                                              که دویی دارد به چشم مرد بینا روز و شب

                                                          ¯

کفر ودین، عاقل و مجنون همه رسوای دلند

                                                  هرکه دیدیم در این آینه غماز خود است

                                                          ¯

جرس را ناله ی دل کرد گمراه                خموشی کعبه ی اسلام عشق است

                                                           ¯

در مصحف عارضت به خوبی                     ابروی تو آیتی مبین است

آن خال سیه نگر که چون مور                   در مزرع حسن خوشه چین است

افسوس که وصل دلبران را                       خصمی چون هجر در کمین است

                                                          ¯

کرده انگور وطن در خم و می گشت، اسیر

                                            پیر اگر رفت به میخانه جوان آمده است

                                                          ¯

به خون خویش ما را تشنه تر کرد           مگر شمشیر او موج سرابست؟

                                                          ¯

تا غمش در دلم قرار گرفت               برگ گل شعله در کنار گرفت

                                                         ¯

کی می رسد به گوشه ی ابروی او هلال

                                       این دلکشی به زور کمان کشیده کیست؟

                                                         ¯

از غبارم آسمانها ساختند                          بیش ازین افتادگی مقدور نیست

تخم حسنت در جهان پاشیده اند                 حرص اگر باشد گناه مور نیست

                                                        ¯

 

عشق اگر سوزد در آتش حسن او را باک نیست

                                           شعله را پروای جان افشانی خاشاک نیست

                                                        ¯

گفتمش وعده های بوسه چه شد؟              کرد لب خنده ای که یادم نیست

                                                        ¯

بیقدری هر ذره ز سرشاری نور است

                                    چون قبله جهان گشت بود قبله نما هیچ

دیوان اسیر تو به جز نام تو هیچ است

                                    پیچیدگی مصرع و مضمون رسا هیچ

                                                          ¯

از دیده نشان دل توان یافت            این دیر به کعبه راه دارد

                                                         ¯

در گلستان دیدمش نشناختم                  بر تنش پیراهن گل تنگ بود

این دورنگیها ز زشتیهای ماست                نور و ظلمت پیش از این یکرنگ بود

                                                         ¯

ای باده کشان مژده که باز آمد عید

                                                   در گلشن امید گل عیش دمید

شد وقت که در مجلس مستان هر صبح

                                                    صد طعنه بخورشید زند جام نبید

                                                         ¯

خاطرم زیر فلک از جوش دلتنگی گرفت

                                                    دامن این خیمه ی کوتاه را بالا زنید

                                                         ¯

برهنه گشتن شمع آشنای یکرنگیست

                                                   اشاره ایست که پروانه را کفن نکنید

                                                         ¯

 

بی لنگر است کشتی بحر جنون اسیر 

                                                    گر تاب اضطرار نداری ، کنار باش

                                                      ¯

دیوانه یک قدم اگر از ره برون رود

                                                     ریگ روان ز موج زند تازیانه اش

                                                     ¯

هرکس که رفته با دل روشن به زیر خاک

                                                  قندیل کعبه ساخته سنگ مزار خویش

                                                     ¯

آزاد کرد وحشتم از قیل و قال خویش

                                                   دیوانه می شوم اگر آیم به حال خویش

                                                     ¯

با خزان و بهار یکرنگیم                   گل شدیم از نظاره ی رویش

                                                    ¯

ساقی به یک پیاله خزانم بهار کرد                عمر دوباره داد شراب دوساله ام

                                                    ¯

شد وقت که می خوری دگر پیشه کنم            دل را فارغ ز ننگ اندیشه کنم

ساقی خونم ز زهد در جوش آمد                   برخیز که خون توبه در شیشه کنم

                                                  ¯

ذره ی ذات تو خورشید نماست          بحری و قطره نما آمده ای

نور آیینه بخود پنهانست                    قبله ی قبله نما آمده ای

                                                  ¯

هزار زخم نمایان به حسرت ارزانی                                                                                             

                                         علاج زخم نهان خنده ایست زیر لبی

                                                  ¯

لذتی بهتر ازین نیست که پنهان از خلق

                                         ترک مطلب کنی و خجلت آرام کشی

---

[1] . ریاض الشعرا تألیف واله. نامبرده اضافه می کند: « لیکن چون اکثر سرمست باده ی ارغوانی بود و در آن حال شعر می گفت عرایس بعضی ابیاتش از لباس معنی عور مانده است. بنابراین دیوانش در هندوستان بی نهایت مرغوب طبایع شده است، زیرا که اکثر مردم هند پیوسته سرخوش بنگ می باشند و آن بی معنی که در مستی گفته شده است مناسبت تام با اذهان و افهام این جماعه دارد لیکن اشعار خویش بسیار خوبست.»

[2] .مرآة الخیال ( ص 75 ـ 76)

طالب آملی

 متوفی به سال 1036 هـ ، از شعرای معروف قرن یازدهم هجری، و اصل وی از آمل مازندران است. در دوران جوانی به هند رسید، و به سال 1028 هجری به منصب ملک الشعرائی سرافراز گردید. در مدح جهانگیر پادشاه و اعتماد الدوله وزیر، و نور جهان بیگم و میرزا غازی بیگ قصاید غرا دارد. مدعی بود که قبل از بیست سالگی هفت علم را به خوبی آموخته است.[1] شعر به سبک هندی می گفت. به قول مؤلف ریاض الشعرا «اشعارش در کمال عذوبت و بلاغت و شکستگی و تازگی و روانی و نازکی واقع شده.» دیوانش در حدود هفده هزار بیت از قصیده و قطعه و غزل و رباعی و مثنوی است.

افروختن و سوختن و جامه دریدن

                                                     پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت

                                                      ¯

دل نااهل اهل آزار است                        خاک نامردم آدمی خوار است

مزه ای در جهان نمی بینم                    دهر گویی دهان بیمار است

                                                     ¯

عشق در اول و آخر همه وجد است و سماع

                                          این شراب است که هم پخته و هم خام خوش است

                                                    ¯

دل نقد جان به خاک در دلستان سپرد

                                                           بوسید آستانش و با بوسه جان سپرد

اندوه عشق بر در غمخانه ی دلم

                                                            قفلی زد و کلید به دست فغان سپرد

مست آمدم به سیر چمن، ناگهان نسیم

                                                            رنگ از رخم ربود و به برگ خزان سپرد

                                                      ¯

جان دگرم بخش که آن جان که تو دادی

                                                          چندان ز غمت خاک به سر ریخت که تن شد

پیراهنی از تار وفا دوخته بودم

                                                           چون تاب جفای تو نیاورد کفن شد

هر سنگ که بر سینه زدم نقش تو بگرفت

                                                          آن هم صنمی بهر پرستیدن من شد

                                                     ¯

لب از گفتن چنان بستم که گویی               دهن بر چهره زخمی بود و به شد

                                                     ¯

خانه ی شرع خرابست که ارباب صلاح

                                            در عمارتگری گنبد دستار خودند

                                                     ¯

مردم ز رشک، چند ببینم که جام می

                                            لب بر لبت گذارد و قالب تهی کند

                                                     ¯

هر عضو تنت ساده تر از عضو دگر بود

                                             مویی که بر اندام تو دیدیم کمر بود

                                                     ¯

با صد کرشمه آن بت سر مست می رود

                                            خود می کند خرام و خود از دست می رود

                                                    ¯

خوشدل زخمی که بار مرهم نکشید           آسوده دلی که ساغر جم نکشید

من بلبل آن گلم که در گلشن راز                پژمرده شد و منت شبنم نکشید

                                                    ¯

مرد بی برگ و نوا را سبک از جای بگیر

                                                     کوزه بی دسته چو بینی به دو دستش بردار

                                                    ¯

مستی بهار عمر بود، دست از او مدار

                                                        زیرا که دور عمر سراسر بهار به

                                                   ¯

دو لب خواهم : یکی در می پرستی             یکی در عذرخواهی های مستی

هنگامی که عزم سفر از هند به قندهار کرده سروده است:

نگاران لاهور و خوبان دهلی                        بدل کرده بودند پیوند جانم

گره بسته بودند هر یک به نوعی                  سر رشته ی جان به مویی میانم

یکی چهره سودی به چشم رکابم                یکی بوسه دادی به زلف عنانم

نشاندی یکی در بغل یاسمینم                    نهادی یک در دهان برگ پانم

غزالان ملتان به نیرنگ سازی                      که بندند از غمزه دست و دهانم

نگاران سر هند در نقش بندی                     که سازند دل غرق خون، نافه سانم

من از جمله چون نکهت گل گریزان                که خود را به بزم همایون رسانم

وقتی طالب را حکم ریش تراشیدن شد وی قطعه ای گفته به عرض رسانید و ریش خود را محفوظ داشت:

سفر می کنم صاحبا ور نه من                 چه سر بلکه گردن تراشیدمی

به ناخن نه با تیغ از روی خود                   من این مشت سوزن تراشیدمی

سر و ریش و ابرو بروت و مژه                     به رسم برهمن تراشیدمی

ازو این گیاه خدا کشته را                         نه از بهر خرمن تراشیدمی

که سنبل چو آرایش دامن است                پی زیب دامن تراشیدمی

---

[1] . گوید: پا بر دومین پایه ی اوج عشراتم        و اینک عدد فنم از آلاف زیاد است

بر هندسه و منطق و بر هیأت و حکمت             دستی است مراکش ید بیضا ز عباد است

در سلسله ی وصف خط این پس که ز کلکم      هر نقطه سویدای دل اهل سواد است

مولانا نورالدین محمد ترشیزی مشهور به «ظهوری»

متوفی در حدود 1024 هـ ، از شعرای نامدار است که خاصه در هند شهرت بسیار دارد. «نظم و نثر بسیار بتکلیف تمام نوشت، چنانچه تلازم و استعارات بل اغراقات وی زبانزد ارباب دانش است.»[1] بقول فیضی [2] بغایت رنگین کلام است. واله داغستانی او را بحد اغراق ستوده و نوشته است: «الحق تاقوت ناطقه به گویایی زبان گشوده، زباندانی مثل او ندیده و تا گوش فلک به سخن نیوشی گوش نهاده سخنوری مانند وی نشنیده. شاعری جامه ایست زیبنده بر بالای او؛ سخنوری آیینه ایست محو تماشای او. دیوان فصاحت بنیانش مصداق آیه ی کریمه ی تهدی من تشاءِ و تضل من تشاءِ است، زیرا که از فهم نزاکت بیانش هر کس را نصیب نه، و از دقایق بلاغت کلامش هر کوته اندیش را حصه نیست. از بس که الفاظش ملایم واقع شده مأنوس همه طبایع است. تتبع مولانای مرحوم مشکل بل محال است ...» در اقسام سخنوری به روش خود بی مثل و عدیل و بی شبیه و نظیر بوده . قصاید خوب نیر به همان روش دارد. دیوانش محتوی قصاید و قطعات و غزلیات و رباعیات و ترجیع بند و ترکیب بند د رحدود ده هزار و پانصد بیت است. گذشته از آن منظومه ای مشهور بساقی نامه در حدود چهار هزار بیت دارد که به نام برهان الملک گفته و گویند وقتی که پیش نظام شاه در احمد نگر فرستاد وی با وجود ناآشنائی سخن، چند زنجیر فیل پر از نقد و نفائس و جنس صله ی آن فرستاد.

از اوست:

نه تنها نقش نامت بر نگین دل هوس دارم

                                                 ازین حسرت عقیقی کرده ام هر قطره ی خون

                                                       ¯

ز گل عار دارد گریبان ما                           درآویخت خارت به دامان ما

نسیم بهار محبت وزید                           سمن می فشاند مغیلان ما

ز آسیب مرهم برون آمدیم                      نهان مانده زخم نمایان ما

ظهوری دگر رهزن زلف کیست؟               که زنار می بندد ایمان ما

                                                      ¯

شنای عقل به دریای عشق نیست درست

                                                    شکسته کشتی گردون به ساحل افتاده است

ز دیده بر سر من گرچه صد بلا آمد

                                                    گناه ها همه در گردن دل افتاده است

                                                     ¯

از نگه چشم تهی گشت و تماشا مانده است

                                                  در زبان حرف نمانده است سخن ها مانده است

                                                    ¯

بگو حدیث وفا از تو باورست، بگو

                                                 شوم فدای دروغی که راست مانند است

شود گسسته به ایام گرچه زنجیر است

                                                  اسیر، آنکه به تار نگاه در بند است

                                                 ¯

خموشی نفع ها دارد سخن پرداز می گوید

                                                 نخستین اینکه ساکت هیچگه ملزم نمی گردد

چه سود از گریه ی شبها، شگفتن نیست در صبحم

                                                     گل پژمرده هرگز تازه از شبنم نمی گردد

                                              ¯

یا فکر دل فکار می باید کرد                  یا کشتنم اختیار می باید کرد

القصه ازین بیش ندارم طاقت               یک کار ازین دو کار می باید کرد

                                              ¯

شدم تلخکام تو در دهر لیکن               من از شور بختان شیرین کلامم

                                              ¯

همان تیره بختیم کز برق آه                  شب غم سراسر سحر ساختیم

                                              ¯

سودای کفر و عشق نمی شد به نقد دل

                                                    ناچار بود گوهر ایمان فروختیم

                                            ¯

در توصیف بهار:

بهار است نرگس قدح برگرفت                       به روی چمن لاله ساغر گرفت

بهار است بی می حرامست زیست              بر احوال زهّاد باید گریست

چرا می ننوشم بهار آمده است                    نهال نشاطم به بار آمده است

بهار است، ای خلوتی، مژده باد                   چسان می نشینی، جمادی، جماد!

بهار است رخت نو کن گرو                          می کهنه دارد شگون سال نو

بهار است بلبل برآورده جوش                       بخندید مینای غلغل فروش

صبا دم زد از معجز عیسوی                         جهان کهن را مبارک نوی

عروس چمن گشت رشک بهشت                به مشاطه گی آمد اردیبهشت

هوا سینه بر سینه ی گل نهاد                    چو از جیب گل تکمه بگشاد باد

کند کودک غنچه تا خواب ناز                      صبا مهد جنبان به دست نیاز

مگر عزم میخانه دارد چمن                        که پر کرده دامان و جیب از سمن

بهار است کو ساقی  جان فزا؟                   که آمد لطافت به سیر هوا

خطاب به ساقی:

بیا ساقیا مگذران روز را                             بده آتش معذرت سوز را

گر از افعی توبه دل زخم خورد                     توان جان بتریاق عفو تو برد

                                                ¯

شراب سخن ده ز تنگ شکر                     ز بادام تر ریز نقل نظر

که نی صلح ماند به یادم نه جنگ              نه ناموس آید به کارم نه ننگ

نیاید ز لب قصه ی هیچ کس                    همین با تو ماند سر کار، بس

نهی تا بکی بر تغافل مدار                       نداری مروت، ندارم قرار

کسی چند باشد چنین تنگدل                  سرت گردم، ای ساقی سنگ دل!

اسیر خمارم، شرابی کجاست؟                دلم بر دلم سوخت آبی کجاست؟

---

[1] . مراة الخیال، ص 78

[2] . کلیات الشعرا (72ـ 73)