ابوالحسن بن سیف الدین محمود معروف به امیر خسرو دهلوی

متوفی به سال 725 هجری بزرگترین و پرکارترین شاعر پارسی گوی هند است که در اوایل حال سلطانی تخلص میکرده [1] تصانیف و اشعار فارسی او را در تذکره ها بیشتر از چهار صد هزار بیت نوشته اند. از آنجمله دیوان اشعار شامل پنج قسمت تحفة الصغر، وسط الحیاة ـ غرة الکمال، بقیه ی نقیه و نهایة الکمال و جواب خمسه ی نظامی ـ مطلع الانوار، شیرین و خسرو، مجنون و لیلی ـ آیینه ی سکندری و هشت بهشت و منظومه های دیگر مانند قران السعدین و نه سپهر و مفتاح الفتوح و دولرانی و خضرخان که گذشته از مزایای ادبی، ارزش تاریخی و اجتماعی هم دارند. قران السعدین مجموعه ای از یک سلسله تشبیهات عالی قلمی است که مسائل و موضوعات مختلف را مجسم می سازد. بعلاوه دو نکته کاملا بکر را از اشعار امیر خسرو برای ما روشن می کند:

1ـ اشعاری با یک وزن وقافیه که برای عنوان فصول مختلف بسیار مناسب اند و می توان آنها را به صورت قصیده به یکدیگر مرتبط ساخت.

2 ـ تعدادی غزل که احساسات فصول را قبل از ذکر آن منعکس می سازد و در عین حال دارای حالت یک نواختی وزن مثنوی نمی باشد.

نه سپهر نه بخش دارد و در بحرهای مختلف سروده شده است. از آنجمله بحر رجز مسدس مطوی (مفتعلن مفتعلن مفتعلن) که ابتکار خسرو می باشد.

در غزل پیرو شیوه ی سعدی بوده و غالباً مضامین عشقی و مسائل عرفانی را به زبان ساده و پرسوز در بحرهای کوتاه و لطیف بیان کرده است. در قصاید که از قصایدش متین تر است [2] از سخنگویان بزرگ مانند کمال الدین اسمعیل و خاقانی و انوری پیروی کرده است. خمسه اش از خمسه های تمام مقلدین نظامی نسبتاً بهتر و برتر است.[3] در میان شعرای ایران نیز نفوذ داشته و بسیاری از آنها مخصوصاً در حکایات و مثنویات عشق انگیز سبک او را تقلید کرده اند و «همیشه آرزوی جامی شاعر بزرگ قرن نهم آن بوده است که به پای او برسد[4] .» شعرش لحن و لطافتی خاص دارد چون ترک نژاد و هندی زاد بود کلمات ترکی و هندی نیز در شعر او دیده می شود و می توان «سبک وی را طلیعه ی سبک هندی بشمار آورد»[5].

از اوست:

ابر می بارد و من می شوم از یار جدا

                                                                                چون کنم دل به چنین روز ز دلدار جدا

ابر و باران و من و یار ستاده به وداع

                                                                                من جدا گریه کنان، ابر جدا، یار جدا

سبزه نوخیز و هوا خرم وبستان سرسبز

                                                                                بلبل بخت سیه مانده ز گلزار جدا

                                                                        ¯

سری دارم که سامان نیست او را

                                                                              به دل دردی که درمان نیست او را

فرامش کرد عمرم روز را زانک

                                                                               شبی دارم که پایان نیست او را

کدامین مور خط تست کز حسن

                                                                              بها ملک سلیمان نیست او را

                                                                        ¯

همی کردم حدیث ابرو و مژگان او هر دم

                                                                 چو طفلان سوره ی نون و القلم خوانان به مکتبها

                                                                        ¯

دو پستانش دو لیمو پر ز نور است

                                                                     به سختی و صفا چونان بلور است

                                                                        ¯

در تصوف رسم جستن خنده کردن بر خود است

                                                                   در تیمم مسح کردن خاک کردن بر سر است

 

گر تو سربازی چه حاجت خرقه ی رنگین به دوش

                                                                  شیر را در حمله نی برگستوان نی مغر است

                                                                        ¯

تو ای صنم که مرا در دلی چه سودم از آن

                                                                   که در میان من و دل هزار فرسنگ است

                                                                        ¯

روزها شد که دلم رفت و در آن زلف بماند

                                                               یا رب آن یوسف گم گشته به زندان چون است؟

                                                                        ¯

اگر فردوس بر روی زمین است

                                                                   همین است و همین است و همین است[6]

                                                                        ¯

زلفت سر و پا شکسته زانست

                                                                                    کز سرو بلند اوفتاده است

                                                                        ¯

در ماهتاب دوش خرامان همی شدی

                                                                          ماهت بدید، و چادر شب پیش رو گرفت

                                                                        ¯

افتادگان به کوی تو گردیده اند خاک

                                                                           دامن کشان مرو که بگیرند دامنت

                                                                        ¯

گفتی اندر خواب گه گه روی خود بنمایمت

                                                                 این سخن بیگانه را گو، کاشنا را خواب نیست

                                                                        ¯

کافر عشقم مسلمانی مرا در کار نیست

                                                                      هر رگ من تار گشته حاجت ز نار نیست

از سر بالین من برخیز، ای نادان طبیب

                                                                     دردمند عشق را دارو بجز دیدار نیست

ناخدا در کشتی ما گر نباشد گو مباش

                                                                        ما خدا داریم، ما را ناخدا در کار نیست

خلق می گوید که خسرو بت پرستی می کند

                                                                    آری آری می کنم، با خلق عالم کار نیست

                                                                        ¯

مشتبه می شودم قبله ز رویت، چه کنم؟

                                                                      که ز ابروی تو چشمم به دو محراب افتاد

                                                                        ¯

می روی و گریه می آید مرا                                    ساعتی بنشین که باران بگذرد

                                                                        ¯

گفتم چگونه می کشی و زنده می کنی؟

                                                                     از یک نگاه کشت و جواب دگر نداد

                                                                        ¯

آنچه من دیدم و هم می کشم از جور فراق

                                                            که شنیده است، که دید است و که را پیش آمد؟

                                                                        ¯

زهی غمزه کز شوخی و چابکی                              کجا می نماید، کجا می زند

                                                                        ¯

هست آن ذوقم که شب در کوی خویشم دید و گفت

                                                              کیست این؟ گفتند: مسکینی، گدایی می کند

                                                                        ¯

به کوی عاشقی از عافیت نشان ندهند

                                                              هر آن کسی که به او این دهند آن ندهند

                                                                        ¯

 

لب و دهان و رخت یکی بلای دلند

                                                                        یکی دلم چه کند جانب کدام شود؟

                                                                        ¯

عاشقی را چو نامه باز کنید                                 نام من بر سرش طراز کنید

گر شما دین عاشقی دارید                                    بعد ازین پیش بت نماز کنید

گاه مردن، شنیده ام، محمود                                 گفت: رویم سوی ایاز کنید

                                                                        ¯

تن پیر گشت و آرزوی دل جوان هنوز

                                                                            دل خون شد و حدیث بتان بر زبان هنوز

عمرم به آخر آمد و روزم به شب رسید

                                                                            مستی و بت پرستی من همچنان هنوز

بیدار ماند شب همه خلق از نفیر من

                                                                           و آن چشم نیم مست به خواب گران هنوز

                                                                        ¯

جان ز تن بردی و در جانی هنوز                                          دردها دادی و درمانی هنوز

آشکارا سینه ام بشکافتی                                                      همچنان در سینه پنهانی هنوز

ملک دل کردی خراب از تیغ ناز                                           و اندرین ویرانه سلطانی هنوز

هر دو عالم قیمت خود گفته ای                                               نرخ بالا کن که ارزانی هنوز

من ز گریه چون نمک بگداختم                                              تو بخنده شکرستانی هنوز

جان ز بند کالبد آزاد گشت                                                    دل به گیسوی تو زندانی هنوز

                                                                        ¯

‌هرکه بر حال عاشقان خندد                                                  گریه ای واجب است بر حالش

                                                                        ¯

نمی دانم چه محفل بود‌ شب جایی که من بودم

                                                            به هر سو رقص بسمل بود شب جایی که من بودم

پری پیکر نگاری‌ سر و قدی لاله رخساری

                                                            سراپا آفت دل بود، شب جایی که من بودم

رقیبان گوش بر آواز او در ناز و من ترسان

                                                           سخن گفتن چه مشکل بود شب جایی که من بودم

                                                                        ¯

به محشر گر ز تو پرسند خسرو را چرا کشتی؟

                                                         سرت گردم چه خواهی گفت تا من هم همان گویم

                                                                        ¯

دعوی خون بهای دل خویش می کنم

                                                                                    یک بوسه بر لبم زن و مالا کلام کن

                                                                        ¯

زبان شوخ من ترکی و من ترکی نمی دانم

                                                                  چه خوش بودی اگر بودی زبانش در دهان من!

                                                                        ¯

ای چهره ی زیبای تو رشک بتان آذری

                                                                     هر چند وصفت می کنم در حسن از آن زیباتری

آفاق را گردیده ام، مهر بتان ورزیده ام

                                                                     خوبان فراوان دیده ام اما تو چیز دیگری

من تو شدم تو من شدی من جان شدم تو تن شدی

                                                                     تا کس نگوید بعد ازین من دیگرم تو دیگری

                                                                        ¯

حدیث بخشش او باد اگر به ابر برد

                                                                                    هزار بار کند ابر تیره بارانی

خراب کرد جهان چشم کافرت، افسوس

                                                                                    که نیست هیچ کس را غم مسلمانی

نمونه ای از تشبیهات او:

مژه های کژ دل آویزت                                                       کژه های دکان قصاب است

                                                                        ¯

نرود مه بر اوج در شب تار                                                 تا ز زلف تو نردبان نبرد

                                                                        ¯

زلف او پهلوی خال لب او                                                    گوئی از شهد مگس می راند

                                                                        ¯

ز انتظار دو ماهی ساق تو صد چشم

                                                                                    به زیر هر مو دارم چو دام ماهیگیر

                                                                        ¯

زهی خرامش آن نازنین بعیاری                                             کبوتری به نشاط آمده است پنداری

در توصیف باران:

هوای خرم است و هر طرف باران همی بارد

                                                                       نگویم قطره، کز بالا گل ریحان همی بارد

نگون سر شاخه های سبز، گوئی در همی بارد

                                                                      ز بس کابر در افشان لؤلوءِ غلطان همی بارد

چکان قطره ز سرهای انار تر، تو پنداری

                                                                      که هر دانه که بوده است اندرو، پنهان همی بارد

خوش آن وقت که مطرب در سماع نیکوان سرخوش

                                                                     خرامان در میان سبزه و باران همی بارد

از قران السعدین:

در تعریف کشتی

ساخته ا زحکمت کارآگهان                                                   خانه ی گردنده به گرد جهان

نادره ی حکم خدای حکیم                                                    خانه روان خانگیانش مقیم

اهل سفر را همه بر وی گذر                                     همره او ساکن و خود در سفر

جاریه ی هند زبانش سلیم                                                    حامل چندین بچه لیکن عقیم

بیشتر از مرغ پرد در گشاد                                                  بیشتر از باد رود روز باد

رفته دو منزل به دمن بل دو چند                                            با رسن و سلسله و تخته بند

همچو کلنگان به هوا سرفراز                                                پر چو حواصل ز دو سو کرده باز

هر طرفش ره بشتاب دگر                                                    هر قدمش بر سر آب دگر

گرچه به دریا گذرد بیش و کم                                               آب نباشد  مگرش تا شکم

دست چو در آب فراز افگند                                                  آب بدست آرد و بازافگند

لطمه زده بر رخ دریا به زور                                               آب از آن لطمه به فریاد و شور

در ره بی آب نداند شدن                                                       کیست که بی آب تواند شدن؟

معشوق به عاشق چه می نویسد و چگونه می نویسد در زبان لیلی چنین اظهار می دارد:

ای عاشق دور مانده چونی؟                                                  وی شمع ز نور مانده چونی؟

روزت دانم که شب نشان است                                              شبهای سیاه بر چه سان است؟

از من به که می بری حکایت؟                                               با خود ز که می کنی شکایت؟

در گوش که ناله می رسانی؟                                                در پای که قطره می فشانی؟

بازار تو در کدام سوی است                                                 سیلاب تو در کدام جوی است؟

مجنون خطاب به سگ:

هستیم من و تو هر دو شب گرد                                             لیکن تو به ناله و من از درد

چون باز گذر کنی در آن کوی                                               بر خاک درش ز من نهی روی

هر خس که برو گذاشت گامی                                               از من برسانیش سلامی

هرجا که نهاد پای روشن                                                     ز نهار ببوسی از لب من

خواهد چو ترا درون دهلیز                                                   یادش دهی از سگ دگر نیز

زنجیر خودت نهد چو بر دوش                                              از گردن من مکن فراموش

                                                                        ¯

تو پنداری جهانی غیر از این نیست                                        زمین و آسمانی غیر از این نیست

چو آن کرمی که در پیله نهان است                                         زمین و آسمان او همان است

بود سوزن به تیغ از تیغ برنده                                               که این دوزنده باشد آن درنده

---

[1] . خود شاعر در تحفة الصغر گوید:

گرچه این از قضای یزدانی است                     پتیالی چه جای سلطانی است

نیز رجوع شود بفهرست نسخ فارسی موزه بریتانی تألیف ریو (ج 2 ص 609)

[2] . دکتر محمد معین (امیر خسرو دهلوی ص 13)

[3] . دکتر محمد معین ( امیر خسرو دهلوی ص 19) . بایسنغر خمسه اش را بر خمسه ی نظامی تفضیل داده است (تذکره ی دولتشاه ص 340)

[4] . سعید نفیسی (مجله ی ارمغان شماره ی 8ـ 9 سال 1308 ص 574)

[5] . دکتر محمد معین (امیر خسرو دهلوی ص 12)

[6] . بیت مزبور روی یکی از دیوارهای دیوان عام در قلعه سرخ دهلی ثبت شده است.

خواجه عبید الدین

آخرین شاعر بزرگ هند پیش از امیر خسرو محسوب می شود. مولدش بنام یکی از دهات سهرند است. در ایام شاهزاده محمد بن غیاث الدین بلبن به مقامی ارجمند رسید و به لقب «فخرالملک» ملقب گردید. ولی بعد به اتهام دستبرد به پول و اموال دولتی گرفتار شد و به زندان افتاد. تاریخ وفاتش معلوم نیست. به احتمال قوی پیش از قتل ممدوح خود در سال 684 هجری، جهان را بدرود گفت. عالم و فاضل و شاعری ماهر بود.

عبدالقادر بدایونی مؤلف «منتخب التواریخ» او را به لقب «ملک الملوک الکلام» یاد کرده است. غیر از قصاید و غزلیات و هزلیات، حبسیات پرسوز سروده و مانند اسدی طوسی مناظرات هم گفته است. از آن جمله مناظره ی «شمشیر و قلم» و «شراب و بنگ» است که شهرت خاص دارد.

از اشعار اوست:

روی تو پیرایه ی صحن چمن                                           موی تو سرمایه ی مشک ختن

بسته ی گیسوی تو صد دین و دل                                   خسته ی بادام تو صد جان و تن

طره ی طرار تو عاشق فریب                                          غمزه ی خونخوار تو لشکر شکن

نرگس جادوی تو هنگام ناز                                            آفت جان و دل مجروح من

بنده ی خاک در تو شد عمید                                         آتش وغم در دل و جانش مزن

                                                            ¯

چو بردارد نگارم چنگ و بندد زخمه بر ناخن

                                                                            زند ناهید را صد زخم غیرت بر جگر ناخن

ز رشک چنگ او ناهید را تب گیرد آن ساعت

                                                                    کبودش گردد از تأثیر آن تب سر به سر ناخن

حنا بر ناخنش خونین شمر کز وقت رگ جستن

                                                                    زچنگ خشک نی ناگه بجست و کرد تر ناخن

به بازی ناخن من گر لبت را خست ازین مشکن

                                                                        که بهر چاشنی دارند گه گه در شکر ناخن

سر ناخن چو غمزه تیزدار، ای جان، که چنگی را

                                                                      بر انگشتان نباشد جز به تیزی معتبر ناخن

ردیف ناخن آوردم درین شعری که سحر آمد

                                                                        بلی در سحر کار آید بسان موی سر ناخن

چند بیت از قطعه ای که در هزل گفته:

خواجه بفزود ولیکن به درم                                                  گشت مشغول ولیکن به شکم

سر بر آورد ولیکن به فضول                                                دل تهی کرد ولیکن ز کرم

بس حریص است ولیکن به حرام                                           بس جواد است ولیکن به حرم

دولتش باد ولیکن اندک                                                        نعمتش باد ولیکن بس کم

جاودان یاد ولیکن به سقر                                                     سالها باد ولیکن به سقم

از قصیده:

دارم جفاها نو به نو زین چرخ ناخوش منظری

                                                               کوری، کبودی، کجروی، عاقل کشی، دون پروری

در موج دریای محن، هستم اسیر و ممتحن

                                                                   این کشتی مقصود من یارب ندارد لنگری

کرد این سپهر درن لقب، بر من همه روزم چو شب

                                                                    هرگز نبردم نزد لب بی خون دل یک ساغری

رخت امیدم برده شد، جانم ز رنج افسرده شد

                                                                     شاخ طرب پژمرده شد بی آب چون نیلوفری

مناظره:

دی در میان باده ی صافی مزاج و بنگ

                                                                        در مصدر دماغ من افتاد شور و جنگ

بگشاد می زبان که منم دختر عنب

                                                                        صافی تن و نشاط فزای و عقیق رنگ

تا من سر از دریچه ی خم برنمی کشم

                                                                        نای است خون گرفته و خون خشک رود چنگ

گر دردهان زنگ ز من قطره یی چکد                                    

                                                                         بر روی شیر رنگ تفاوت کند ز رنگ

ور موشکی ضعیف ز من جرعه ای چشد

                                                                        نشگفت، اگر ز پنجه خراشد رخ پلنگ

ممسک ز من به رایحه ای گر نفس زند

                                                                        بخشد گهر به دامن و لؤلؤ به سنگ و سنگ

خاصیت من این و تو ای بنگ خشک مغز

                                                                        ذکر خواص خویش به من گوی بی درنگ

بنگ سبکسر از سر حدت زبان گشاد

                                                                         کای نزد غفلت تو یکی شکر و شرنگ

من صوفی ام  در خانقه ی کیمیای عقل                                   

                                                                         بر دامنم زنند حکیمان بطمع چنگ

وز قوت تخیل من هر زمان کند

                                                                         سحر حلال در صفت نو خطان شنگ

از تو یکی پیاله وصد محنت خمار

                                                                         از من طلب علاج دل ناتوان و تنگ

لاتقربوا الصلوة بر اوراق نقش تست

                                                                         ام الخبائث هر آئینه از تو زنگ

می گفت منکر آیه بمنصوص نیستی

                                                                         نام تو بر صحیفه نیامد و زیر سنگ

من در دهان شیر درآیم صبا صفت

                                                                        تو برکنی ز رو بهک سست پای لنگ

وانگه به بحر خرمیم غوطه یی خورد

                                                                         اندوه عمرها نهد اندر دم نهنگ

من لعل با طراوت و تو سبز بی نمک

                                                                       نامم شراب صافی و نام تو خشک بنگ

بنگش بخشم گفت چه لافیم هر دگر

                                                                       در دار ضرب شرع نداریم هر دو سنگ

مولانا شهاب الدین بن جمال الدین بدایونی

متخلص به مهمره، متوفی پیش از 995 هـ ، یکی از بزرگترین دانشمندان دوره ی خود، و بقول امیر خسرو «بلبل بستان علم[1]» بود. مؤلف مخزن الغرائب نویسد: «طبعی موزون و شعری چون در مکنون داشت» و تقی اوحدی گوید: «در شعر وی صنایع و بدایع بسیار و فصاحت و بلاغت بیشمار است، و در اکثر قصاید التزامات مشکله ی غریبه مکرر نموده، و نهایت قدرت به ظهور رسانیده.»  قصائد متکلف و مصنوع دارد[2] که اکثر آن در ستایش خدا و پیغمبر گفته شده است. از قدیمیترین سخنسرایان فارسی هند است که تصوف را داخل قصیده کرده است. فخر الدین «عمید» و امیر خسرو از شاگردانش می باشند.[3] این چند بیت برگزیده از قصیده ای است مشتمل بر 41 بیت که در هر بیت کلمات گرگ و پیل شیر آمده است:

 

آسمان پیل گون مالد تنم را گرگ سان

                                                                    روزگار شیروش صبرم رباید گرگ وار

زور گرگم نی و با من تند پیل آسمان

                                                                    شیر مردی می کند چون گرگ کهنه روزگار

پیل با گرگ آن نکرد و گرگ با میش، آنچه کرد

                                                                    شیر چرخ از جور با این شخص چون موی نزار

و این ابیات از قصیده ای است در حمد و نعت که در هر بیت آن کلمات مور و موی بکار برده شده:

از زبان گرچه شکافم موی هنگام بیان

                                                                      در ثنای حق ز حیرت همچو مورم بی زبان

در پی زنجیر مویان پریرو از هوس

                                                                      بسته ام بسیار چون موران ز دل جان برمیان

بعد ازین چون مور بندم بر در بیچون کمر

                                                                     و ز بن هر موی توفیقش گشایم صد زبان

---

[1] .  رجوع شود به مقدمه ی غرة الکمال

[2] . برای نمونه چند بیت از قصیده ای را که در مدح بهاءالدین حسن ـ یکی از امرای دربار سلطان رکن الدین ـ سروده نقل میکنینم. در این قصیده «الف » نیامده است.

زهی چو مهر بجو کرم شده مشهود                              علو قدر تو برتر ز گنبد معمور

نسیم خلق تو در حد شش جهت موصوف                       بلند حیث تو در بزم نه فلک مشهور

محیط علم و خرد هم بهاء دین کز تو                             حدیث حسن گشت در زمین مذکور

زقدرتست معظم نموده مسند ملک                                ز فرتست مقدس شده تجلی تور

[3] . بزم مملوکیه (ص 53).

شعر فارسی در هند تا قرن نهم و نشات شعر فارسی در سند

در قرن هفتم هجری چند سلسله ی ایرانی از آن جمله غوری، و خلجی، در نقاط مختلف هند سلطنت می کردند. بر اثر قتل و غارت مغول در ایران، عده ی کثیری از ایرانیان به هند پناهنده شدند و از علما و فضلای ماوراء النهر و خراسان هم جزو آنها بودند. طبیعی است که دامنه ی زبان فارسی وسیع شد.[1] مراکزی برای ترویج زبان و ادب فارسی بوجود آمد [2] و گویندگان و نویسندگان رو به افزایش نهادند.[3] قرنهای هفتم و نهم هجری دوره ی جنگهای داخلی و ملوک الطوائف هند به شمار می رود. پادشاهان شاعرپرور کم وجود داشتند، و مردم نیز مجال سخنگویی نیافتند. ولی در اوائل قرن هشتم، دو نابغه ی شعر ظهور کردند که سایر سخنوران فارسی زبان هند را تحت الشعاع قرار دادند و در ادوار بعدهم نفوذی دامنه دار در میان شعرای ایران وهند داشتند. آن دو امیر خسرو، و حسن دهلوی بودند. خسرو ترک نژاد و هندی زاد بود و کلمات ترکی و هندی در شعر او بسیار بود.

اینک به شعرای بزرگ هندی این دوره می پردازیم:

در سده ی هفتم شاعری به نام ملک تاج الدین دهلوی متخلص به «ریزه» متوفی بعد از 664 هـ ظهور کرد که در عهد سلطان التمش و فرزندش رکن الدین، شاعر دربار و دبیر مملکت بود. بیشتر قصایدش به زبان شیرین و ساده و روان، و از تصنع و تکلف عاری است.

چه زلف است آن ببین بر روی جانان                کزو گردد پریشانی پریشان

به مهر و ماه می خواهد کند جنگ                  رخش پوشیده است از زلف خفتان

چو شمشیرش بخندد ، خصم گرید                 بلی، از برق پیدا گشت باران

کند مهرش بنات النعش را جمع                     کند قهرش ثریا را پریشان

                                                         ¯

ساکنان خاک را زین پس نباشد خشکسال                                                        

چون من از اشعار تر آب روان آورده ام

                                                        ¯

می اشک چشم دختر تاکست یا مگر

                                                           خون پسر چکیده ی شمشیر رستم است

                                                                       

 

ساقی بیا که دور می لعل روشن است

                                                               میدان خاک تیره کنون سبز گلشن است

از تیغ آفتاب همه جوشن غدیر

                                                              شدرخنه چون ترا هوس تیغ و جوشن است

هرچیز در خیال من از گل به بوستان

                                                             گویی که کارگاه حریر ملون است

سوری گرفت باع ز دور فلک و لیک

                                                            قمری نگر که شیوه ی او باز شیون است

شاخ درخت عود مطرا شد از صبا

                                                            زان باده ای که طره گر بوی چندن است

خیز از می قدیم مرا سیر کن به رطل

                                                           بگذر از این حدیث که یک سیر و یک من است

رو، دوستان بیار علی رغم دشمنان

                                                         کان دوست را که می نخورد عقل دشمن است

                                                     ¯

این راستی که در دل لیل و نهار یافت

                                                                مانا که اعتدال مزاج بهار یافت

باشد خیال قد تو در چشم من مقیم

                                                               زیرا که سرو تازگی از جویبار یافت

پر شد دلم ز خون جگر چون انار، لیک

                                                              پیوسته دستم از تو تهی چون چنار یافت

                                                        ¯

افزود باز رونق هر مرغزار گل

                                                                   چون زیر یافت ناله ی هر مرغ زار گل

رو راه خسروانی بلبل بزن از آنکه

                                                                    شیرین لقا نمود ز هر مرغ زار گل

 

چون گشت از نسیم سحرگه عبیر بار

                                                                  هیچ از گلاب گر نگرفت اعتبار گل

چون عرض کرد عارض کافور دام خویش

                                                                افکنده چین بر ابروی مشک تتار گل

نوباوه ی حیات شمر باده ی کهن

                                                                کافشاند بر جهان کهن نو بهار گل

زان می دماغ خشک مرا مایه ده نخست

                                                                پس بر سماع این غزل تر بیار گل

                                                  ¯

ای بلا شوری که کویت کربلائی دیگر است

                                                               از شهیدانت درو هر جای مشهد کرده اند

قامتت را گر الف خوانم بران مقصود نیست

                                                              نیز ممدودست کابروی تو چون مد کرده اند

هم به معبودی که جایش نیست لیکن کعبه را

                                                              خانه ی او خوانده و محراب ومعبد کرده اند

---

[1] . بقول استاد نفیسی (مجله ی ارمغان شماره 8ـ 9 سال 1308 ص 572 ) «در دو ثلث از هندوستان زبان فارسی رواج یافت».

[2] . سلطان علاءالدین خلجی خود شاعر بود (منتخب التواریخ بدیوانی  ج 1 ص 182 و تاریخ فیروز شاهی تألیف برنی ص 197) و در دوران پادشاهی او شعر وعلوم ترویج و تشویق گردید.

Encyclopaedia of Islam  (ج 1 ص 246).

[3] . نگاه کنید به مقاله ی «ادبیات فارسی در هندوستان » ( مجله ی ارمغان شماره 8 ـ 9 سال 1308 ص 572 و 573)

وضع شعر فارسی در هند و سند تا دوره ی مغول

1ـ هند

هندیان که مانند ایرانیان آریایی الاصل ، و دارای فرهنگ و ادبیات قدیم می باشند، با هم نژادان خود آشنایی و علائق باستانی دارند ولی این روابط صوری و معنوی مخصوصاً در قرن پنجم هجری رو به تزاید نهاد. چون در دوره ی سلطان محمود غزنوی و اعقاب وی، زبان فارسی دری در هندوستان رواج پیدا کرد و هنوز دیری از تسلط غزنویان بر پنجاب و نواحی شمالی هند نگذشته بود که این زبان در آن ناحیه رایج گردید و به تدریج بر زبان های محلی غلبه یافت. دو شهر لاهور و مولتان به زودی مجمع شعرای فارسی گو گشت و بی جهت نیست که در مدت قلیلی شعرا و فضلایی به وجود آمدند که پایه ی ادب فارسی در هند استوار کردند.

قدیمی ترین شاعر فارسی بومی هند که از او چند شعر به ما رسیده است عبدالله روزبه النکتی[1] می باشد که در روزگار سلطان مسعود بن محمود غزنوی در لاهور زندگی می کرد.

محمد عوفی اولین تذکره نویس است که نامش را در «لباب الاباب» درج کرده ولی متأسفانه اشعاری که از او داریم چندان کم است که نمی توان در مورد شعر و مقامش درست قضاوت کرد. به گفته ی عوفی « تقریر نکت نکتی کاری دراز است، چه نکات لطیف او از حد و عد افزونست و نقود شعر او لطیف و موزون»[2] و چون نخستین کسی که شعرش مانده ناروا نیست تمام ابیات قصیده ای را که در مدح سلطان محمود سروده به نقل از عوفی بیاوریم:

روی آن ترک نه روی است و بر او نه بر است                        

که بر این نار به بار است و بر آن گل به بر است

به طراز قد و خرخیزی زلفین دراز                                       

رستخیز همه خوبان طراز و خزر است

ور به جای مه و خورشید بود یار مرا                                    

اندرین معنی هم جای حدیث و نظر است

ماه کی سرو و قد و سیم تن و لاله رخ است؟             

ماه کی نوش لب و نار برو جعد ور است؟

مهر او را دل ما مستقر است این نه عجب                 

 آن شگفت است کجا مستقر او سقر است

وان عجب تر که طلسمی است هوا را که همی        

بنسوزد اگر او را چو سقر مستقر است

وان طلسمی که هوا زو بدل اندر می سوخت  

 راستی خسرو شیراوژن پیروزگر است

ملک عادل مسعود خداوند ملوک                   

 که به فضل از ملکان بیشتر و پیشتر است

                                                                                               

نیز از اوست در توصیف منجنیق:

چه چیز است آن که یک سو نردبان است؟        دگر سو راست همچون پای شیطان

                                                                                     

سر زانو بسان فرضه ی تیر                     از او آویخته خرطوم پیلان

                                                                                               

دو پشک آهنین بینی مر او را                  زده آن پشک را بر پای دیوان

                                                                                             

بر آن خرطوم وی صد زلف بینی               همه برتافته چون زلف جانان

                                                                                             

چو عشاقش بدو انبوه گردند                 بگیرد هریکی یک زلف را ز آن

                                                                                           

بیندازد یکی سندان محکم                   شود هرکس ز بیم و هول لرزان

                                                               

هم از اوست:

به نرگس بنگری چون جام زرین                             به زیر جام زرین چشمه چشمه

تو گویی چشم معشوق است مخمور                    ز ناز و نیکویی گشته کرشمه

 

 

ابوالفرج رونی

بعد از نکتی به شاعر دیگر به نام ابوالفرج رونی متوفی در حدود 492 برمی خوریم[3] که به عقیده ی مؤلف «لباب الاباب»[4] و «راحة الصدور» و «منتخب التواریخ» و «هفت اقلیم» و «مرآة العالم» و «مجمع النفائس» و «فرهنگ جهانگیری» و «برهان قاطع» و غیره اهل رون و از هند بود، ولی لطف علی بیگ آذر[5] او را از دهات دشت خاوران، و رضا قلی خان [6] از قرای نیشابور می دانند. منصف «تاریخ فرشته »[7] و صاحب «ریاض الشعرا» مولدش را سیستان نوشته اند. در عهد سیستان ابراهیم بن مسعود و فرزندش مسعود بن ابراهیم غزنوی می زیسته، و هر دو را ستایش کرده است. وی در اشعار خود تشبیهات فلسفی و عملی زیاد به کار برده است. زبانی شیرین و متین و کلامی محکم دارد. و ارباب تذکره مانند مصنفان «لباب الاباب [8]» و « مجمع الفصحا[9]» و «آتشکده [10]» و غیره او را از استاد انوری دانسته اند. بیشتر به قصیده سرایی و مدیحه گویی توجه داشته و رباعیات خوب زیاد سروده است. غزلیاتی نیز از او باقی است [11] می گویند دیوانش قریب به دو هزار ودویست بیت دارد.[12] برخی از شعرا از جمله مسعود سعد سلمان [13] و فیضی [14] به سبک او نظر داشته اند.

از اوست:

تا یک نفس از حیات باقی است مرا                 در سر هوش شراب و ساقی است

 

مراکاری که من اختیار کردم این بود                  باقی همه کار اتفاقی است مرا

                                                  ¯

هر تیر که در جعبه ی افلاک بود                    آماجگهش این دل غمناک بود

تا چرخ چنین ظالم و بیباک بود                     آسوده وخوش کسی که در خاک بود

                                                   ¯

 جشن فرخنده ی فروردین است                               روز بازار گل و نسرین است

آب چون آتش عود افروز است                                 باد چون خاک عبیر آگین است

باغ پیراسته گلزار بهشت                                      گلبن آراسته حور العین است

برج ثور است مگر شاخ یاسمن                              که گلش را شبه ی پروین است

 

مسعود سعد سلمان

( متوفی بعد از 514 هـ ) [15] اباً و جداً همدانی بود ولی ارباب تذکره درباره ی زادبومش اختلاف دارند. بنا به گفته ی عوفی در همدان به دنیا آمده، [16] دولتشاه مولدش را جرجان می داند، [17] واله ی داغستانی گوید که اصلش از همدان است  ولی مدتها در لاهور به سر برده است[18]؛ غلام علی آزاده [19] وی را اهل لاهور می داند؛ و فروزانفر در سخن و سخنوران زادگاهش را لاهور نوشته است [20] اشعارش متاثر از سروده های عنصری و منوچهری و ناصر خسرو و فرخی است. سه دیوان ( فارسی و عربی و هندی) به وی نسبت داده اند. قصایدش که اغلب د رمدح سلاطین غزنوی است ساده و روان است و چنین می نماید که به فلسفه و ریاضیات آشنا بوده است. در اشعارش برخی کلمات هندی دیده می شود. کمال الدین اسمعیل، معزی، و ظهیرالدین نیشابوری از سبکش تقلید کرده اند. سنائی او را در شعر «پیشوای کیهان»[21]  و رشیدی «تاج شاعران[22]» چند بار، در چند حصار زندانی شد. و حبسیاتش هم از لحاظ سوز و احساسات و حسن معانی، و هم از لحاظ لطف الفاظ و سلاست و تشبیهات طبیعی بی نظیرند، و اهمیت خاصی دارند[23] اشعار فارسیش را برخی هجده هزار بیت دانسته اند.

فروزانفر مثنویاتش را متوسط شمرده و گفته «اگر نمی ساخت بهتر بود» دیوان فارسیش قریب به هجده هزار بیت دانسته شده است و غیر از قصاید، غزلیات و رباعیات و مثنویات نیز دارد.

از اوست:

آن گوهر حسامم در دست روزگار                   کاخر برونم آرد یک روز در وغا

                                                                                              

در صد مصاف معرکه گر کند گشته ام             روزی به یک صقال بجا آید آن مضا

                                                                                            

                                                                        ¯

 

 

تاری از موی من سفید نبود             چون به زندان مرا فلک بنشاند

ماندم اندر بلا و غم چندان               که یکی موی من سیاه نماند

                                                                        ¯

سالها بوده ام چنانکه بود                 بچه ی شیرخوار بی مادر

                                                                        ¯

تا نیابی مراد خویش بکوش              تا نسازد زمانه با تو بساز                                                       

                                                                        ¯

با همت باز باش وبا کبر پلنگ                      زیبا به گه شکار و پیروز به جنگ

                                                                                               

کم کن بر عندلیب و طاووس درنگ                کانجا همه آواز است، اینجا همه رنگ

                                                                        ¯

تیغ و تیر است بر دل و جگرم                                         غم و تیمار دختر و پسرم

هم بدینسان گداز دم  شب و روز                                   غم  و تیمار مادر و پدرم

نه خبر می رسد مرا ز ایشان                                        نه بدیشان همی رسد خبرم

کمر کوه تا نشست من است                                        بر میان دو دست شد کمرم

یا ز دیده ستاره می بارم                                              یا به دیده ستاره می شمرم

ای جهان سختی تو چند کشم؟                                    وی فلک عشوه ی تو چند خرم؟

                                                                        ¯

در آرزوی بوی گل نوروزم                         در حسرت آن نگار جان افروزم

از شمع سه گونه کار می آموزم                       می گریم و می گدازم و می سوزم

                                                                        ¯

چون بدیدم به دیده ی تحقیق                           که جهان منزل فناست کنون

راد مردان نیک محضر را                                    روی در برقع حیاست کنون

آسمان چون حریف نا منصف                            بر سر عشوه و دغاست کنون

دل فگار است همچو دانه از انکه                       زیر این سبز آسیاست کنون

طبع بیمار من ز بستر آز                                 شکر یزدان درست خاست کنون

در عقاقیر خانه ی توبه                                   نوشداروی صدق خواست کنون

آن زبانی که مدح شاهان گفت                        مادح حضرت خداست کنون

لهجه ی پر نوای خوش نعمت                          بلبل باغ مصطفاست کنون

مدتی خدمت شهان کردم                              نوبت خدمت خداست کنون

برشکال (موسم باران) لاهور:

برشکال، ای بهار هندوستان                           ای نجات از بلای تابستان

دادی از تیر مه بشارتها                                  باز رستیم از حرارتها

بادهای تو میغها دارند                                   میغهای تو تیغها دارند

رعدهای تو کوسها کوبند                              چرخ گوید همین که بگشو بند

طبع و حال هوا دگر کردی                               دشتها را همه شمر کردی

سبزه ها را طراوتی دادی                               عمرها را حلاوتی دادی

راغ را گل زمردین کردی                                 باغ را شاخ بسدین کردی

تو بدین حمله یی که افکندی                         بیخ خشکی ز خاک برکندی

تیر بگذشت ناگهان بر ما                              منهدم گشت لشکر گرما

حبذا ابرهای پر نم تو                                   خرما سبزه ها ی خرم تو

                                                                        2 ـ سند

با انقراض دودمان برهمنان و پس از استقرار عرب (92 هـ ) طبعاً زبان فاتحین بتدریج در سند رواج یافت، ولی چگونه و در چه تاریخ زبان فارسی جانشین زبان عربی گردیده است، هنوز هم بر ما روشن نیست. بعضی از نویسندگان معتقدند که زبان فارسی با سپاهیان عرب به سند آمد زیرا قسمت عمده ی سپاه محمد بن قاسم که در شیراز فراهم آمد از جنگجویان ایرانی تشکیل یافته بود.[24] برخی دیگر بر این عقیده اند که زبان فارسی در اواسط سده ی سوم هجری در سند انتشار یافت زیرا پسر لیث که در آن هنگام در سند سلطه و نفوذی داشت زبان عربی نمی دانست و در اشاعه ی زبان و ادب فارسی تعصب شدیدی داشت. بنا به نوشته ی دو جغرافیدان معروف عرب قرن چهارم هجری، ابن حوقل و مقدسی، مردم سند در آن تاریخ به زبانهای مادری و عربی تکلم می کرده اند.[25] بنابراین به احتمال قوی زبان فارسی هم در آنجا رواج داشته به سند راه یافته است. به هر حال، چون مدرک تاریخی در دست نیست نمی توان به طور قطع در این باره اظهار نظر کرد. حتی در دوره ای که قسمتی از سند تحت حکمفرمایی ناصرالدین قباچه بود (در سال 625 هجری در آب غرقه شد) و یا هنگامی که سند از طرف علاء الدین خلجی (695ـ 715 هـ) مورد حمله قرار گرفت. هیچگونه اطلاعات صحیحی درباره ی چگونگی زبان و ادب فارسی در دست نداریم.

ما فقط در تاریخ به نام دو شاعر خارجی برمی خوریم که در قرن هفتم هجری به سند آمدند و در آنجا اقامت گزیدند. یکی از آنان علی بن حامد کوفی است که قدیمیترین تاریخ موجود سند یکی «منهاج الدین و الملک» را به فارسی ترجمه کرد. (613 هـ) و نام آن را  « چچنامه » نهاد ـ . در این کتاب علی، برخی از اشعار خود را آورده که بیشتر در مدح ناصرالدین قباچه سروده است . وی ظاهراً پیشاهنگ شاعران فارسی زبان در سند است.

از اوست:

خسروا ملک بر تو خرم باد                            کل گیتی تو را مسلم باد

از تو آباد ظلم ویران شد                               به تو بنیاد عدل محکم باد

خطبه تعظیم یافت از نامت                           همچنین سال و مه معظم باد

وانچه در ملک جم نبود، ترا                           همه زیر نگین مختم باد

چتر میمون و همت عالیت                            سایه دار سپهر اعظم باد

هر دلی کز تو حال عصیانست                       همه کارش چو زلف در هم باد

تا کم و بیش در شمار آید                             دوستت بیش و دشمنت کم باد

به یمینت چو ملک داد یسار                          یسار تو خاتم جم باد

شاعر دیگر عثمان مروندی است [26]  ( م 673 هـ ) که به نام لعل قلندر شهرت دارد. وی مردی دانشمند، درویش مسلک بود و اشعارش بیشتر جنبه عرفانی دارد.

نمونه ای از اشعارش:

رسیدم من به دریایی که موجش آدمی خوار است

                                                                             نه کشتی اندر آن دریا، نه ملاحی؛ عجب کار است!

شریعت کشتیی باشد ، طریقت بادبان او                      

                                                                             حقیقت لنگری باشد که راه فقر دشوار است

 

 

چو آبش جمله خون دیدم بترسیدم ازین دریا      به دل گفتم چرا ترسی گذر باید که ناچار است

                                                                             

ندا از حق چنین آمد: مگر ترسی زجان خود؟    جان مشتاقان درن دریا نگونسار است

                                                                            

ایا عثمان مروندی سخن با پرده داری گو      نیابی در جهان یاری که این جا پر ز اغیار است   

 

                                                    ¯         

                                                              

شهباز لامکانم، من در مکان نگنجم           عنقای بی نشانم، من در نشان نگنجم   

                                                                            

                                                  ¯

زعشق دوست هر ساعت درون نار می رقصم    گهی بر خاک می غلطم گهی بر خار می رقصم          

                                                                

شدم بد نام عشقت، بیا ای پارسا اکنون       نمی ترسم ز رسوایی به هر بازار می رقصم                   

                                                        

 

بیا ای مطرب مجلس سماع و ذوق را در ده     که من از شادی وصلش قلندروار می رقصم

                                                                           

منم عثمان مروندی که یار خواجه منصورم     ملامت می کند خلقی و من بر دار می رقصم

                                                                           

---

[1] . آقای سعید نفیسی در مقاله ای به عنوان «ادبیات فارسی در هندوستان » ( مجله ی ارمغان شماره ی 8ـ 9 سال دهم ص 569) می نویسد : « تخلص او را بعضی از تذکره نویسان به خطا مکنتی ضبط کرده اند ولی پس از مدتی تتبع بر من معلوم شد که نکهتی تخلص می کرده و تکهتی را نکتی تحریف کرده اند.» دکتر محمد غنی در The Early Persian Poets of India او را Alankati نوشته است.

[2] . لباب الاباب ( ج 2 ـ ص 57)

3. برای تفضیل رجوع شود به The Early Persian Poets of India  ( ص 15 ـ 16 ) و A literary History of Persian  (ج 2 ص 390) و آثار الکرام قادری (ج1 ص 119).

[4] . لباب الاباب (ج 2 ص 241). برای کتب دیگر نگاه کنید به کتاب مذکور تالیف آقای اقبال حسینی (ص 11 ـ 14) و دیوان استاد ابوالفرج رونی به تصحیح پروفسور چایکین مستشرق (ص 171)

[5] . آتشکده (ص 182ـ 183)

[6] . مجمع الفصحا (ج 1 ص 70)

[7] . رجوع شود به The Early Persian Poets of India (ص 12)

[8] . ج 2 ص 241

[9] . ج 1 ص 70

[10] . ص 182 ـ 183

[11] . The Early Persian Poets of India (ص 46 و 64ـ 66).

[12] . ریاض الشعرا ـ به قول دکتر رضا زاده شفق ( تاریخ ادبیات ایران ص 188) دیوان رونی که چاپ شده در حدود چهار هزار و اندی بیت دارد.

[13] . شاعر در تعریف مسعود گوید:

نازم بدانکه هستم شاگرد تو                شادم بدانکه هستی استاد من

 

[14] . ذوقی که توان گرفتن از شعر         از شعر ابوالفرج گرفتم

[15] . The Early Persian Poets of India  (ص 82 ـ 90)

[16] . لباب الاباب ( ج 2 ص 246)

[17] . تذکرة الشعرا (ص  47)

[18] . ریاض الشعرا

[19] . خزانه عامره ( ص 15 ـ 16)

[20] . سخن و سخنوران (ج 1 ص 213ـ 214)

[21] . گوید:

چه دعا گویمت که خود هنرت                        مرترا پیشوای گیهان کرد

[22] . عوفی در لباب الاباب (ج 2 ص 177) چند بیت از قصیده ی رشیدی را در مدح مسعود نقل کرده است، از آن جمله :

رسید شعر تو ای تاج شاعران بر من                 چو نوشکفته گل اندر بهار گرد چمن

[23] . نظامی عروضی ( چهار مقاله ص 71) گوید: ارباب خرد و اصحاب انصاف دانند که حبسیات مسعود در علو به چه رسیده است و در فصاحت به چه پایه بود. وقت باشد که من از اشعار او همی خوانم ، موی بر اندام من بر پای خیزد و جای آن بود که آب از چشم من برود.

[24] . پروفسور غنی Pre – Mughel  Persian in Hindustan   (ص 60)

[25] . عرب و هند تعلقات تألیف سید سلیمان ندوی (ص 331 و 348) خیلی عجیب است که مؤلف Gzaetteer of the Province of sind  (ج 10 ص 91) وایلیوت The Cambridge history of India)) (ج 1 ص 29) مینویسد که در سال 951 هـ یعنی زمانیکه استخری از سند مسافرت نمود مردم سند به زبانهای فارسی و سندی سخن می گفتند.

[26] . بعضی به غلط او را مصنف کتاب معروف «عشیقه» دانسته اند و علت این اشتباه شباهت نام وی با منصف «عشقیه» عثمان انصاری و هموزن بودن لغت «مروندی» با «انصاری» بوده است، گفتنی است که در کتاب «عشقیه» اشعاری از حافظ و جامی  و بعضی از شاعران دیگر است که پس از دوران عثمان مروندی می زیسته اند.

تاریخ وفات او را به اختلاف 650 و 673 نوشته اند. طول عمرش 112 سال، در تأیید تاریخ اول این قطعه ذکر شده است که به حساب ابجد تولدش سال 538 است و درگذشتش سال 650 هجری است:

بجو تاریخ شیخ الدین عثمان                                                بدر کن «رنج » از «فلک کرامت»

438=253-791

سن عمرش « ولی الله»، وفاتش                                        سروش غیب می گوید : «برحمت»

       112                                                                                                                650

ظاهرا این تاریخ درست نیست زیرا هنگامی که شیخ به مولتان رفت، شاهزاده محمد پسر غیاث الدین بلبن، از او درخواست که بر طول مدت اقامت خود در آنجا بیفزاید، و این تاریخ نمی تواند قبل از سال 663 – 664 هـ باشد. زیرا مقارن این زمان غیاث الدین بر تخت نشست و محمد را به حکومت مولتان منصوب نمود. بنابراین بیشتر احتمال دارد که سال 673 هـ با تاریخ وفات او مطابقت کند.