پارسی سرایان هند و سند

1ـ هند

هندیان که مانند ایرانیان آریایی الاصل ، و دارای فرهنگ و ادبیات قدیم می باشند، با هم نژادان خود آشنایی و علائق باستانی دارند ولی این روابط صوری و معنوی مخصوصاً در قرن پنجم هجری رو به تزاید نهاد. چون در دوره ی سلطان محمود غزنوی و اعقاب وی، زبان فارسی دری در هندوستان رواج پیدا کرد و هنوز دیری از تسلط غزنویان بر پنجاب و نواحی شمالی هند نگذشته بود که این زبان در آن ناحیه رایج گردید و به تدریج بر زبان های محلی غلبه یافت. دو شهر لاهور و مولتان به زودی مجمع شعرای فارسی گو گشت و بی جهت نیست که در مدت قلیلی شعرا و فضلایی به وجود آمدند که پایه ی ادب فارسی در هند استوار کردند.

قدیمی ترین شاعر فارسی بومی هند که از او چند شعر به ما رسیده است عبدالله روزبه النکتی[1] می باشد که در روزگار سلطان مسعود بن محمود غزنوی در لاهور زندگی می کرد.

محمد عوفی اولین تذکره نویس است که نامش را در «لباب الاباب» درج کرده ولی متأسفانه اشعاری که از او داریم چندان کم است که نمی توان در مورد شعر و مقامش درست قضاوت کرد. به گفته ی عوفی « تقریر نکت نکتی کاری دراز است، چه نکات لطیف او از حد و عد افزونست و نقود شعر او لطیف و موزون»[2] و چون نخستین کسی که شعرش مانده ناروا نیست تمام ابیات قصیده ای را که در مدح سلطان محمود سروده به نقل از عوفی بیاوریم:

روی آن ترک نه روی است و بر او نه بر است                        

که بر این نار به بار است و بر آن گل به بر است

به طراز قد و خرخیزی زلفین دراز                                       

رستخیز همه خوبان طراز و خزر است

ور به جای مه و خورشید بود یار مرا                                    

اندرین معنی هم جای حدیث و نظر است

ماه کی سرو و قد و سیم تن و لاله رخ است؟             

ماه کی نوش لب و نار برو جعد ور است؟

مهر او را دل ما مستقر است این نه عجب                 

 آن شگفت است کجا مستقر او سقر است

وان عجب تر که طلسمی است هوا را که همی        

بنسوزد اگر او را چو سقر مستقر است

وان طلسمی که هوا زو بدل اندر می سوخت  

 راستی خسرو شیراوژن پیروزگر است

ملک عادل مسعود خداوند ملوک                   

 که به فضل از ملکان بیشتر و پیشتر است

نیز از اوست در توصیف منجنیق:

چه چیز است آن که یک سو نردبان است؟        دگر سو راست همچون پای شیطان

سر زانو بسان فرضه ی تیر                     از او آویخته خرطوم پیلان

دو پشک آهنین بینی مر او را                  زده آن پشک را بر پای دیوان

بر آن خرطوم وی صد زلف بینی               همه برتافته چون زلف جانان

چو عشاقش بدو انبوه گردند                 بگیرد هریکی یک زلف را ز آن

بیندازد یکی سندان محکم                   شود هرکس ز بیم و هول لرزان

هم از اوست:

به نرگس بنگری چون جام زرین                             به زیر جام زرین چشمه چشمه

تو گویی چشم معشوق است مخمور                    ز ناز و نیکویی گشته کرشمه

ابوالفرج رونی

بعد از نکتی به شاعر دیگر به نام ابوالفرج رونی متوفی در حدود 492 برمی خوریم[3] که به عقیده ی مؤلف «لباب الاباب»[4] و «راحة الصدور» و «منتخب التواریخ» و «هفت اقلیم» و «مرآة العالم» و «مجمع النفائس» و «فرهنگ جهانگیری» و «برهان قاطع» و غیره اهل رون و از هند بود، ولی لطف علی بیگ آذر[5] او را از دهات دشت خاوران، و رضا قلی خان [6] از قرای نیشابور می دانند. منصف «تاریخ فرشته »[7] و صاحب «ریاض الشعرا» مولدش را سیستان نوشته اند. در عهد سیستان ابراهیم بن مسعود و فرزندش مسعود بن ابراهیم غزنوی می زیسته، و هر دو را ستایش کرده است. وی در اشعار خود تشبیهات فلسفی و عملی زیاد به کار برده است. زبانی شیرین و متین و کلامی محکم دارد. و ارباب تذکره مانند مصنفان «لباب الاباب [8]» و « مجمع الفصحا[9]» و «آتشکده [10]» و غیره او را از استاد انوری دانسته اند. بیشتر به قصیده سرایی و مدیحه گویی توجه داشته و رباعیات خوب زیاد سروده است. غزلیاتی نیز از او باقی است [11] می گویند دیوانش قریب به دو هزار ودویست بیت دارد.[12] برخی از شعرا از جمله مسعود سعد سلمان [13] و فیضی [14] به سبک او نظر داشته اند.

از اوست:

تا یک نفس از حیات باقی است مرا                 در سر هوش شراب و ساقی است

مراکاری که من اختیار کردم این بود                  باقی همه کار اتفاقی است مرا

                                                  ¯

هر تیر که در جعبه ی افلاک بود                    آماجگهش این دل غمناک بود

تا چرخ چنین ظالم و بیباک بود                     آسوده وخوش کسی که در خاک بود

                                                   ¯

 جشن فرخنده ی فروردین است                               روز بازار گل و نسرین است

آب چون آتش عود افروز است                                 باد چون خاک عبیر آگین است

باغ پیراسته گلزار بهشت                                      گلبن آراسته حور العین است

برج ثور است مگر شاخ یاسمن                              که گلش را شبه ی پروین است

مسعود سعد سلمان

( متوفی بعد از 514 هـ ) [15] اباً و جداً همدانی بود ولی ارباب تذکره درباره ی زادبومش اختلاف دارند. بنا به گفته ی عوفی در همدان به دنیا آمده، [16] دولتشاه مولدش را جرجان می داند، [17] واله ی داغستانی گوید که اصلش از همدان است  ولی مدتها در لاهور به سر برده است[18]؛ غلام علی آزاده [19] وی را اهل لاهور می داند؛ و فروزانفر در سخن و سخنوران زادگاهش را لاهور نوشته است [20] اشعارش متاثر از سروده های عنصری و منوچهری و ناصر خسرو و فرخی است. سه دیوان ( فارسی و عربی و هندی) به وی نسبت داده اند. قصایدش که اغلب د رمدح سلاطین غزنوی است ساده و روان است و چنین می نماید که به فلسفه و ریاضیات آشنا بوده است. در اشعارش برخی کلمات هندی دیده می شود. کمال الدین اسمعیل، معزی، و ظهیرالدین نیشابوری از سبکش تقلید کرده اند. سنائی او را در شعر «پیشوای کیهان»[21]  و رشیدی «تاج شاعران[22]» چند بار، در چند حصار زندانی شد. و حبسیاتش هم از لحاظ سوز و احساسات و حسن معانی، و هم از لحاظ لطف الفاظ و سلاست و تشبیهات طبیعی بی نظیرند، و اهمیت خاصی دارند[23] اشعار فارسیش را برخی هجده هزار بیت دانسته اند.

فروزانفر مثنویاتش را متوسط شمرده و گفته «اگر نمی ساخت بهتر بود» دیوان فارسیش قریب به هجده هزار بیت دانسته شده است و غیر از قصاید، غزلیات و رباعیات و مثنویات نیز دارد.

از اوست:

آن گوهر حسامم در دست روزگار                   کاخر برونم آرد یک روز در وغا

در صد مصاف معرکه گر کند گشته ام             روزی به یک صقال بجا آید آن مضا

                                                                        ¯

تاری از موی من سفید نبود             چون به زندان مرا فلک بنشاند

ماندم اندر بلا و غم چندان               که یکی موی من سیاه نماند

                                                                        ¯

سالها بوده ام چنانکه بود                 بچه ی شیرخوار بی مادر

                                                                        ¯

تا نیابی مراد خویش بکوش              تا نسازد زمانه با تو بساز                                                       

                                                                        ¯

با همت باز باش وبا کبر پلنگ                      زیبا به گه شکار و پیروز به جنگ

کم کن بر عندلیب و طاووس درنگ                کانجا همه آواز است، اینجا همه رنگ

                                                                        ¯

تیغ و تیر است بر دل و جگرم                                         غم و تیمار دختر و پسرم

هم بدینسان گداز دم  شب و روز                                   غم  و تیمار مادر و پدرم

نه خبر می رسد مرا ز ایشان                                        نه بدیشان همی رسد خبرم

کمر کوه تا نشست من است                                        بر میان دو دست شد کمرم

یا ز دیده ستاره می بارم                                              یا به دیده ستاره می شمرم

ای جهان سختی تو چند کشم؟                                    وی فلک عشوه ی تو چند خرم؟

                                                                        ¯

در آرزوی بوی گل نوروزم                         در حسرت آن نگار جان افروزم

از شمع سه گونه کار می آموزم                       می گریم و می گدازم و می سوزم

                                                                        ¯

چون بدیدم به دیده ی تحقیق                           که جهان منزل فناست کنون

راد مردان نیک محضر را                                    روی در برقع حیاست کنون

آسمان چون حریف نا منصف                            بر سر عشوه و دغاست کنون

دل فگار است همچو دانه از انکه                       زیر این سبز آسیاست کنون

طبع بیمار من ز بستر آز                                 شکر یزدان درست خاست کنون

در عقاقیر خانه ی توبه                                   نوشداروی صدق خواست کنون

آن زبانی که مدح شاهان گفت                        مادح حضرت خداست کنون

لهجه ی پر نوای خوش نعمت                          بلبل باغ مصطفاست کنون

مدتی خدمت شهان کردم                              نوبت خدمت خداست کنون

برشکال (موسم باران) لاهور:

برشکال، ای بهار هندوستان                           ای نجات از بلای تابستان

دادی از تیر مه بشارتها                                  باز رستیم از حرارتها

بادهای تو میغها دارند                                   میغهای تو تیغها دارند

رعدهای تو کوسها کوبند                              چرخ گوید همین که بگشو بند

طبع و حال هوا دگر کردی                               دشتها را همه شمر کردی

سبزه ها را طراوتی دادی                               عمرها را حلاوتی دادی

راغ را گل زمردین کردی                                 باغ را شاخ بسدین کردی

تو بدین حمله یی که افکندی                         بیخ خشکی ز خاک برکندی

تیر بگذشت ناگهان بر ما                              منهدم گشت لشکر گرما

حبذا ابرهای پر نم تو                                   خرما سبزه ها ی خرم تو

                                                                        2 ـ سند

با انقراض دودمان برهمنان و پس از استقرار عرب (92 هـ ) طبعاً زبان فاتحین بتدریج در سند رواج یافت، ولی چگونه و در چه تاریخ زبان فارسی جانشین زبان عربی گردیده است، هنوز هم بر ما روشن نیست. بعضی از نویسندگان معتقدند که زبان فارسی با سپاهیان عرب به سند آمد زیرا قسمت عمده ی سپاه محمد بن قاسم که در شیراز فراهم آمد از جنگجویان ایرانی تشکیل یافته بود.[24] برخی دیگر بر این عقیده اند که زبان فارسی در اواسط سده ی سوم هجری در سند انتشار یافت زیرا پسر لیث که در آن هنگام در سند سلطه و نفوذی داشت زبان عربی نمی دانست و در اشاعه ی زبان و ادب فارسی تعصب شدیدی داشت. بنا به نوشته ی دو جغرافیدان معروف عرب قرن چهارم هجری، ابن حوقل و مقدسی، مردم سند در آن تاریخ به زبانهای مادری و عربی تکلم می کرده اند.[25] بنابراین به احتمال قوی زبان فارسی هم در آنجا رواج داشته به سند راه یافته است. به هر حال، چون مدرک تاریخی در دست نیست نمی توان به طور قطع در این باره اظهار نظر کرد. حتی در دوره ای که قسمتی از سند تحت حکمفرمایی ناصرالدین قباچه بود (در سال 625 هجری در آب غرقه شد) و یا هنگامی که سند از طرف علاء الدین خلجی (695ـ 715 هـ) مورد حمله قرار گرفت. هیچگونه اطلاعات صحیحی درباره ی چگونگی زبان و ادب فارسی در دست نداریم.

ما فقط در تاریخ به نام دو شاعر خارجی برمی خوریم که در قرن هفتم هجری به سند آمدند و در آنجا اقامت گزیدند. یکی از آنان علی بن حامد کوفی است که قدیمیترین تاریخ موجود سند یکی «منهاج الدین و الملک» را به فارسی ترجمه کرد. (613 هـ) و نام آن را  « چچنامه » نهاد ـ . در این کتاب علی، برخی از اشعار خود را آورده که بیشتر در مدح ناصرالدین قباچه سروده است . وی ظاهراً پیشاهنگ شاعران فارسی زبان در سند است.

از اوست:

خسروا ملک بر تو خرم باد                            کل گیتی تو را مسلم باد

از تو آباد ظلم ویران شد                               به تو بنیاد عدل محکم باد

خطبه تعظیم یافت از نامت                           همچنین سال و مه معظم باد

وانچه در ملک جم نبود، ترا                           همه زیر نگین مختم باد

چتر میمون و همت عالیت                            سایه دار سپهر اعظم باد

هر دلی کز تو حال عصیانست                       همه کارش چو زلف در هم باد

تا کم و بیش در شمار آید                             دوستت بیش و دشمنت کم باد

به یمینت چو ملک داد یسار                          یسار تو خاتم جم باد

شاعر دیگر عثمان مروندی است [26]  ( م 673 هـ ) که به نام لعل قلندر شهرت دارد. وی مردی دانشمند، درویش مسلک بود و اشعارش بیشتر جنبه عرفانی دارد.

نمونه ای از اشعارش:

رسیدم من به دریایی که موجش آدمی خوار است

                                                                             نه کشتی اندر آن دریا، نه ملاحی؛ عجب کار است!

شریعت کشتیی باشد ، طریقت بادبان او                      

                                                                             حقیقت لنگری باشد که راه فقر دشوار است

چو آبش جمله خون دیدم بترسیدم ازین دریا      به دل گفتم چرا ترسی گذر باید که ناچار است

ندا از حق چنین آمد: مگر ترسی زجان خود؟    جان مشتاقان درن دریا نگونسار است

ایا عثمان مروندی سخن با پرده داری گو      نیابی در جهان یاری که این جا پر ز اغیار است   

                                                    ¯         

شهباز لامکانم، من در مکان نگنجم           عنقای بی نشانم، من در نشان نگنجم   

                                                  ¯

زعشق دوست هر ساعت درون نار می رقصم    گهی بر خاک می غلطم گهی بر خار می رقصم          

شدم بد نام عشقت، بیا ای پارسا اکنون       نمی ترسم ز رسوایی به هر بازار می رقصم                   

بیا ای مطرب مجلس سماع و ذوق را در ده     که من از شادی وصلش قلندروار می رقصم

منم عثمان مروندی که یار خواجه منصورم     ملامت می کند خلقی و من بر دار می رقصم