پارسی سرایان هند و سند

متوفی به سال 999 هـ ، از معاریف شعرای دوره صفوی می باشد که در عهد شاهنشاه اکبر در سال 992 هجری به هند هجرت کرد. «بکمال فضل و دانش و لطیفه گوئی و حاضر جوابی [1]»  شهرت دارد. قوت کلام، تازگی و ابتکار لغات، تشبیهات و استعارات ظریفه و تسلسل مضامین از مختصات و ممیزات سخن اوست. در ایجاد معانی و عذوبت الفاظ قدرتی کم نظیر دارد. جز دیوان چهارده هزار بیتی که شامل قصاید و غزلیات و رباعیات می باشد به تقلید نظامی هم پرداخته و دو مثنوی ساخته است[2] ولی قدرتش در قصاید غرا و غزلیات روح افزاست که به سبک هندی سروده است و همین علت است که در هند و ترکیه و افغانستان مشهورترین شعرای قرن خود بشمار می رود. از او است:

گرفتم آنکه شب در خواب کردم پاسبانش را

                                                ادب کی می گذارد تا ببوسم آستانش را

صبا از کوی لیلی گر وزد بر تربت مجنون

                                               کند آتش فشان چون شمع مغز استخوانش را

                                                           ¯

از نقش و نگار در و دیوار شکسته

                                              آثار پدید است صنا دید عجم را

                                                         ¯

دلم به قبله ی اسلام مایل افتاده است

                                                      صنم تراش من از کفر غافل افتاده است

چگونه گریه بجوشد که چشم حیرانم

                                                     به آفتاب قیامت مقابل افتاده است

مرا معامله در کوچه ایست با مرهم

                                                     که صد مسیح به یک زخم بسمل افتاده است

ز بار درد سبک مایه دان شهیدان را

                                                     که در محیط محبت به ساحل افتاده است

به آستان محمبت شهید شد عرفی

                                                     برهمنی به در کعبه بسمل افتاده است

                                                                ¯

و عالم سوختن نیرنگ عشم است          شهادت ابتدای جنگ عشق است

                                                               ¯

قصیده کار هوس پیشگان بود، عرفی

                                                        تو از قبیله ی عشقی وظیفه ات غزل است

                                                             ¯

زبان ز نکته فرو ماند و راز من باقی است

                                                        بضاعت سخن آخر شد و سخن باقی است

گمان مبر که تو چون بگذری جهان بگذشت

                                                        هزار شمع بکشتند و انجمن باقی است

                                                            ¯

گر نخل وفا برندهد چشم تری هست

                                                        تا ریشه در آبست امید ثمری هست

                                                            ¯

می روی با غیر و می گویی بیا عرفی تو هم

                                                       لطف فرمودی برو کاین پای را رفتار نیست

                                                           ¯

حسنش نیازمند تماشا ز ناز نیست

                                                        اما ز ذوق جلوه ی خود بی نیاز نیست

آرایش وجود قبول حوادث است

                                                        زانسو گذر مکن که در فتنه باز نیست

پیمان سعی مگسل اگر کار مشکل است

                                                        رهرو ملول گر نشود ره دراز نیست

                                                         ¯

به ملک هستی من رو نهاده سلطانی

                                                      که ما به صلح دهیم، او به جنگ می گردد

                                                        ¯

به بلبلان چمن بعد ازین که گوش کند؟

                                                     که عندلیب قفس دیده ای به باغ آمد

                                                        ¯

چنان با نیک و بد سر کن که بعد مردنت، عرفی

                                                     مسلمانت به زمزم شوید و هندو بسوزاند

                                                        ¯

در چمن حوروشان انجمنی ساخته اند

                                                     چشم بد دور بهشتی چمنی ساخته اند

ننشیند دل این طایفه در قصر بهشت

                                                     که به معموره ی دلها وطنی ساخته اند

چون بسنجند به فرهاد مرا یا مجنون

                                                     که به بازیچه ی هر یک سخنی ساخته اند

تیر آن غمزه حلال است ولی جمعی را

                                                      که ز دل جامه و از جان بدنی ساخته اند

لذت شعر تو عرفی به همه عالم گفت

                                                      که ترا مایل شیرین دهنی ساخته اند

                                                             ¯

فقیهان دفتری را می پرستند                حرم جویان دری را می پرستند

برافگن پرده تا معلوم گردد                     که یاران دیگری را می پرستند

                                                             ¯

برو پیاله ی خونی بخر ز قصابان            

                                                     مشو گدای شبانان که شیر می دوشند

آنان که وصف حسن تو تفسیر می کنند

                                                       خواب ندیده را همه تعبیر می کنند

                                                               ¯

خدا گو است که گر جرم ما همین عشق است

                                                          گناه گبر و مسلمان بجرم ما بخشند

مریض عشق به زنجیر بند نتوان کرد

                                                           در آن دیار که بیمار را شفا بخشند

                                                             ¯

نادیده جمال او مهرش ز دلم سر زد

                                                          ناکاشته می روید این دانه چنین باید

                                                             ¯

اگر بادام با چشم تو از خوبی کند دعوی

                                                           چنان مشتی خورد بر سر که مغزش از دهان آید

                                                            ¯

دلی به روشنی آفتاب خنده زند                  که از زیارت شبهای تار می آید

                                                           ¯

دهن خویش ببوسند و لب خویش مکند

                                                          چون در آیینه بینند بتان صورت خویش

                                                          ¯

از در دوست چگویم به چه عنوان رفتم

                                                          همه شوق آمده بودم همه حرمان رفتم

بس به دیدار زدم سر، که درین کوچه ی تنگ                           

                                                         آمدم مست و سراسیمه و حیران رفتم

دل و دین و خرد و هوش و زبان بازم ده

                                                        تا بگویم ز در دوست به سامان رفتم

دوستان زهر بگریید که رفتم ناکام

                                                         دشمنان نوش بخندید که گریان رفتم

شب یلدای حیاتم به سحر گوید

                                                       که در افسانه ی بیهوده به پایان رفتم

نور پیشانی صبح طربم، لیک چه سود

                                                       که ز غم تیره تر از شام غریبان رفتم

                                                        ¯

دین و دل وعمر و جان جمله به سیلاب ده

                                                      دشمن درویشی است خیل و حشم داشتن

بهر نعیم بهشت طاعت ایزد مکن

                                                      بر لب جیحون خطاست چشم به نم داشتن

مذهب عرفی پذیر ملت قارون بهل

                                                         گنج هنر ریختن ره ز درم داشتن

                                                        ¯

کردم ز شراب ناب توبه                              وز کرده ی ناصواب توبه

در لفظ شراب چون بود آب                         با تشنه لبی ز آب توبه

به باده به خواب هم نه بینم                      شاید که کنم ز خواب توبه

                                                       ¯

باز بر رخ زلف مشکین را پریشان کرده ای

                                           روز و شب را خوش بهم دست و گریبان کرده ای

زلف را افگنده ای تا آنکه باشد سایبان

                                             آفتابی را به زیر ابر پنهان کرده ای