عشقی خواهم که از خودی پاک کند
آب مژه ای که دهر نمناک کند
پایی که بیابان عمل را سپرد
دستی که گریبان هوس چاک کند
¯
تخم دیگر به کف آریم و بکاریم از نو
آنچه کشتم ز خجالت نتوان کرد درو
¯
دلت گر مهربان بودی چه بودی؟
توان ناتوان بودی چه بودی؟
لب لعل تو آب زندگانی است
به کام عاشقان بودی چه بودی؟
خورشید شود ذره ی فیض نظر او
محمود به هرکس که نظر کرد ایاز است
چرخ از سخنانم به سماع آمده گویی
شیرازه ی این نسخه ز ابریشم ساز است
احوال پریشانی دل با که توان گفت
سوگند به زلف تو که این قصه دراز است
دریوزه ی هر در نتوان کرد، غروری
خواهش به دری بر که به روی همه باز است
¯
از بخت چسان شکوه توان کرد، غروری
بی طالعی اهل هنر رسم قدیم است
¯
هرگز به جدل چهر نیفروخته ایم
خصمی به طریق دگر آموخته ایم
آموخته ایم شیوه ی کین را از شمع
با هر که نشسته ایم خود سوخته ایم
در هجو نوکر خویش:
چاکر بنده، آنکه بنده ز بیم خدمتش بهتر از غلام کنم
تا مگر از خودش خجل سازم نارسیده به او سلام کنم
لقمه ای گر به پیش می آورد همچو راحت به خود حرام کنم
تا کی ا زبی کسی و دربهدری روزه ی شب غذای شام کنم
نوکرم را اگر شوم نوکر خود بفرما چه با غلام کنم
از ساقی نامه:
ثنا می کنم پیر میخانه را تجلی ده طور پیمانه را
نگارنده ی نقش موج ایاغ فروزنده ی گوهر شب چراغ
شناسنده ی گوهر بی غمی مسیح شفاخانه ی خرمی
¯
بی می چون زبانش فروزان شدی
به ترکیب هر ذره ای جان شدی
به تکرار اسمش چو گشتی فصیح
صراحی شدی مریم و می مسیح
چمن آنچنان تاب دارد ز مل
که شبنم شود داغ بر روی گل
شگفت آنچنان غنچه یی در چمن
که در سایه اش شعله سازد وطن
ز شرم رخ ساقی گرم خوی
خوی خجلت از شبنم آرد به روی
¯
زمین آنچنان خنده بر گل زدی
که گل خنده بر حال بلبل زدی
به کام دل ناشکیبای من
شده قاتل من مسیحای من
منم موسی و طور من کوی اوست
تجلی من لعمه ی روی اوست
[1] درباره ی غروری کاشانی رجوع شود
با رخش آیینه ی دل در مقابل داشتم
در مقابل صورتی دیدم که در دل داشتم
¯
چنان طوطی صفت حیران آن آیینه ی رویم
که می گویم سخن اما نمی دانم چه می گویم
¯
دلا مجنون صفت خود را خلاص از قید عالم کن
ره صحرای محنت گیر و رو در وادی غم کن
منال از سستی عهد بتان سنگدل، حیدر
اساس عقل بر هم زن، بنای عشق محکم کن
¯
همه شب درین خیالم که رسم به وصل روزی
همه روز در امیدم که شبی به خوابم آیی
[1] درباره ی حیدر هراتی رجوع شود
عمریست که ای سرو خرامنده گذشتی
غایب نشد از دیده ی من آن قد و قامت
آن کس که به تیغ ستم عشق تو میرد
نبود هوس زندگیش روز قیامت
ای شاه تو در بارگه ناز مقیمی
ما را به سر کوی نیاز است اقامت
پا بوس سگت گر به سپاهی ندهد دست
تا زنده بود می گزد انگشت ندامت
¯
به مسجدی که روم در فراق دلبر خویش
بهانه سجده کنم بر زمین زنم سر خویش
[1] درباره ی میرزا شاه حسین ارغنون رجوع شود
به شعر فارسی در سند (عهدارغون و ترخان و مغول کلهر)
از 927 تا 1196 هجری، سند، اول از سال 927 تا سال 1021 هـ، تحت فرمانروایی بازماندگان ارغون اعقاب چنگیز خان و پسر عم ترخانها بود. بعد زمام امور آنجا به دست نمایندگان مغول افتاد تا خاندان کلهره بر سر اقتدار آمد و 1150ـ 1196 هجری سرزمین سند را مستقل ساخت.
پیشرفتی که طی این دوره در ادبیات فارسی نصیب سند شد شگفت انگیز است. شاهزادگان ارغون و ترخان که خود اصلا از نژاد مغول و مردم ادب پرور بودند طبعاً علما و فضلای ایرانی را به دیار خود جلب نمودند. در زمان شاه حسین ارغون متخلص به «سپاهی» مدارسی برای تدریس و تکمیل زبان فارسی افتتاح شد [1]، و هاشمی کرمانی مصنف مشهور مظهر الاثار و مظهر الانوار ـ در مقابل تحفة الاحرار جامی و مخزن الاسرار نظامی ـ و حیدر هراتی و غروری کاشانی به سند آمدند و در آنجا اقامت گزیدند. از میان ترخانها میرزا جانی بیگ « حلیمی»، و پسرش غازی بیگ « وقاری» ادب پروری ارغونها را زنده نگاه داشتند. در نتیجه بسیاری از دانشمندان و شاعران ایرانی به سند روی آوردند که از جمله میر نعمت الله «وصلی»، ملا اسد قصه خوان، فغفور گیلانی، ملا مرشد بروجردی، طالب آملی، و شیدا اصفهانی را می توان نام برد. مردم سند نیز در فارسی بحد کافی تبحر یافتند و فارسی وسیله ی مناسبی برای اظهار احساسات و افکار مردم گردید.
بطور کلی شاعران مایل بودند که اشعاری آمیخته با پند و اندرز و غزلیات عاشقانه بسرایند. مثنوی بیش از سایر اقسام شعر مورد نظر بود. داستان حزن انگیز محلی «لیلا و چنیسر»[2] توسط ادراکی بیگلری از قبیله اتراک ارغون به شعر درآمد. میر معصوم شاه « نامی» به تقلید از خمسه ی نظامی پنج مثنوی ساخت. میرزا غازی بیگ به سرودن ساقی نامه پرداخت. دوره ی فرمانروایی مغول بر سند شاهد ترقی زیادی در هنر و ادبیات بود. سیاست اکبر شاه حکام ایالتی را مجبور ساخت که به فارسی مکاتبه کنند و دفاتر دولتی را به این زبان بنویسند. به همین دلیل کسانی که مایل بودند در دستگاه دولت کاری به دست آورند یا مورد لطف سلطنتی دربار قرار گیرند به تکمیل معلومات فارسی خود همت گماشتند. عده ی بزرگی از حکام دانشمندان زمان خود بودند که نه تنها فضلای فارسی زبان معاصر خود را در سند تحت حمایت خود قرار دادند، بلکه دانشمندانی را از خارج ایالت نیز فراخواندند. از آنجمله سید عبدالرزاق «مشرب» از ایران، و سید معین الدوله بلگرامی از هند. کاپیتان همیلتون که در سال 1111 هجری از سند دیدن کرد می گوید که در آنزمان تنها در شهر تته که دویست هزار نفر جمعیت داشت در حدود چهارصد مدرسه بود که در آن جا به جوانان علوم اخلاقی و فلسفی و سیاسی می آموختند. مؤلف ذخیرة الخوانین می نویسد که : «ظهور اولیاء الله و فضلا و شعرا در آنجا زیاد از تعداد است... و می توان گفت که عراق ثانی است.»[3]
از میان سخنوران حاجی محمد رضائی مصنف تراژدی عاشقانه ی «زیبا و نگار»[4] ، میرابوالمکارم «شهود» که پریخانه سلیمان وی درباره داستان سلیمان و بلقیس مشهور است، میر لطفعلی خان «همت» که فقط چهار یا پنج بیت از او باقیمانده است، و ملا عبدالحکیم «عطا» را که قصیده و غزل می سروده، می توان بهترین شاعران دوران مغول دانست.
موضوع جالب در این دوره ظهور شاعران هندو مانند چندربهان «عاجز» و پسرش شیو کرام «مخلص» و شاعرههای مسلمان مانند « عصمت» و «چمنی خانم» است.
شاعران این زمان قدرت طبع و مهارت و ظرافت بیشتری از خود نشان می دهند. سرودن اشعار فارسی برایشان آسانتر می شود، و شاعری به مرحله ی عالی خود می رسد، و غزل و مثنوی بیش از سایر انواع شعر مورد نظر میباشد.
در عهد سلطنت کلهره بر اثر خونریزیها و جنگهای داخلی تغییر بزرگی در روش و افکار نسبت به زندگی بوجود آمد. چون مردم متحمل شداید و مشقات سرنوشت ظالمانه خود می شدند باعث گردید که تصوف و عرفان پیشرفت سریعی نماید و بدین ترتیب در ادبیات آن زمان نیز اثری از خود باقی گذارد. دوران حکومت این خاندان اگرچه کوتاه بود ولی می توان آن را برای شعر فارسی عصر درخشانی از تاریخ ادبیات سند شمرد. تعداد شعرا و فضلا و ترقی سطح زبان شاهد کمال ادبیات فارسی آن دوره می باشد. میان نور محمد، غلام شاه و سرافراز خان اهل ذوق و شاهان ادب پرور بودند و در عهدشان شعرائی مانند شیخ محمد «حزین»، محمد کریم «عاشق»، و محمد رضا «نکهت» از سند دیدن کردند. شماره ی شاعران بومی و کیفیت و کمیت اشعاری که در آن روزگار سروده شد نیز شاهد بارز و موثقی از ترقی سطح زبان و ادبیات فارسی آن دوره می باشد. مجالس ادبی و شعر خوانی در آن زمان تشکیل شد، و تشویق و ترغیبی که از گویندگان بعمل می آمد سخنسرایان هندو را نیز به میدان شعر فارسی کشید:
مشهورترین شاعران آن دوره عبارت بودند از محمد محسن، و علی شیر «قانع»، و سید جان الله شاه متخلص به میر که هر سه در ترقی قصیده سرائی در سند سهم بزرگی داشتند.
علاوه بر این «محسن» مرثیه گوئی را در سند رواج داد. «قانع» از سوی دیگر نابغه ای بود که از هر سه قسم شعر می سرود و در ماده تاریخ سازی و صنایع لفظی و بدیعی نظیری نداشت. «میر» در فلسفه ی عرفانی و اشعار روحانی سرآمد اقران بود.
متوفی به سال 1180 هـ ، سخنگویی بنام، و صاحب چهار دیوان محتوی قصیده و قطعه و غزل و رباعی و چند مثنوی میباشد. [1] بنای وی بر آن بود که در مقابل «پنج گنج» نظامی گنجهایی انشا نماید و بدین کار هم دست زد؛ ولی ظاهراً به انجام نرسانید. طیرا که نسخ موجود از هریک از گنجها جز ابیاتی چند بیش دارا نیست.[2] سراج الدین «آرزو»بر سخن وی اعتراض کرده[3] و میر محمد عظیم «ثابت» پانصد بیت از دیوان شیخ برآورده که مضامین آنها از دیگران است. ولی به عقیده ی واله داغستانی : « با وجود این حال بیان واقع است که شیخ دراین زمان جزو سرآمد سخنوران عالم است.»[4] به زبان عربی نیز شعر گفته اما به رتبه ی شعر فارسی او نیست.[5]
از اوست:
از بنارس نروم معبد عام است این جا
هر برهمن بچه ای لچمن و رام است اینجا
¯
تا باد صبا بوی ترا در چمن آورد برداشته هر شاخ گلی دست دعا را
¯
اگر غلط نکنم حرف ما و من غلط است
شنیده ام ز لب خویش گفتگوی ترا
¯
عشق می گویم و چون شمع لبم می سوزد
راز پنهان من امشب به زبان افتاده است
¯
تو آمدی و من از خویش منفعل ماندم
نثار راه تو جان داشتم، حیا نگذاشت
¯
گفتم به بلبلی که علاج فراق چیست
از شاخ گل به خاک فتاد و طپید و مرد
¯
ای وای بر اسیری کز یاد رفته باشد
در دام مانده باشد، صیاد رفته باشد
آواز تیشه امشب از بیستون نیامد
گویا به خواب شیرین فرهاد رفته باشد
¯
جان داده ی فراق تو امیدوار شد تا با صبا به کوی تو آمد، غبار شد
¯
ز آوارگان دهر شمارندم ابلهان در لامکان قدس مکانم ندیده اند
¯
هشیار به هنگامه ی محشر نتوان رفت
ای کاش که از سایه ی تاکم گذرانند
¯
ما از شکن دام و قفس شکوه نداریم
آزاد مکن لیک به گلزار نگهدار
¯
دل بوده است محفل شمع طراز ما
خود را عبث به کعبه و بتخانه سوختیم
¯
گاه گاهی دلم بخود سوزد شمع آدینه ی مزار خودم
¯
تا چند، حزین به دشت گردی؟ ای خانه خراب خانه ات کو؟
¯
دولت طلبی دامن دل را مده از دست
شاید که برون آید از آن بیضه همایی
نالیدن بلبل ز نوآموزی عشق است
هرگز نشنیدیم ز پروانه صدایی
¯
دو بیت زیر بر سنگ مزارش ثبت شده است:
زبان دان محبت بوده ام دیگر نمی دانم
همین دانم که گوش از دوست آوازی شنید این جا
حزین از پای ره پیما بسی سرگشتگی دیدم
سر شوریده بر بالین آسایش رسید این جا
متوفی به سال 1169 هـ، صاحب تصنیفات بسیار است؛ از آنجمله مجمع النفائس ـ کلیات الشعرا ، و سراج اللغات. کلیاتش نظماً و نثراً در حدود سی هزار بیت می باشد. به قول مؤلف مجموعه ی نغز، دیوانی در جواب بابا فغانی ، و دیوان دیگر در جواب کمال خجند و دیوان ضخیمی مشتمل بر انواع سخن دارد.
از اوست:
کند از منت دام و قفس آزاد مرا
بال و پر بسته دهد هر که به صیاد مرا
¯
نماند همچو حنا هیچ اختیار مرا سپرد بسته به دست تو، روزگار مرا
¯
جام و مینا نیست کز چین و حلب آرد کسی
رایگان نتوان شکست، ای دلبران آخر دل است
¯
این بشارت برسانید به مرغان اسیر
کآشیان بر دل محزون ز قفس تنگتر است
¯
محتسب از سخت جانی دلم تنها شکست
شیشه را گردن، سبو را دست، خم را پا شکست
¯
شیخ ز تاریخ جهان آگهم کعبه ی تو کهنه صنمخانه ایست
¯
نیست جز ذکر شراب و شیشه و ساغر در آن
نامه ی اعمال خود خواندیم، ساقی نامه ایست
¯
نمی فهمم زبان ترکی چشم سخنگوست
اشارتهای ابرو شاید اینجا ترجمان باشد
¯
سجده ی ما به آن مه نو خط از نماز خسوف کم نبود
¯
بسکه در سینه تمنای گل روی تو بود
سر هر حرف که وا گشت در او بوی تو بود
¯
گره به کار تو، ای آسمان نمی افتد
دو روز غنچه ی طبعم اگر شکفته شود
¯
گلرخان تنگدلم، خاطر من شاد کنید
چون شود بند قبا باز، مرا یاد کنید
میکشان تازه به دیر آمده ام از مسجد
واقف از رسم مغان نیستم، ارشاد کنید
¯
این دل که هست باعث باعث خاموشی لبم
قفلم بود که بر در خود از درون زدم
¯
صنما قصد جان من داری دشمن بنده ی خدا شده ای
¯
داشت در مهد مسیحا ز همه علم خبر
هر کرا نیست مربی، کندش حق پدری
متوفی به سال 1154 هجری، صاحب دیوان قصاید و غزلیات و مخمسات و غیره، که قریب به دوازده هزار بیت است[1] «در تغزل اشعارش دارای تنوع و تازگی بوده و طرحهای جدید را برای غزلهای خود انتخاب کرده است.»[2] به قول واله ی داغستانی «اگر مغفور در ایران نشو و نما می کرد از اساطین سخنوران زمان می شد؛ چون متتبع این زبان بود لذا گاهی کمیت فکرش در میدان فصاحت و عرصه ی بلاغت لغزش یافته در ادای لغات و اصطلاحات غلط و اشتباه مینمود.»[3] داستان عشقی بنام « هیرو ـ رانجهن» و مسمی به « ناز و نیاز» و مثنوی «ابنان معرفت» نیز به وی نسبت می دهند.»[4]
از اوست:
نوازشهای ناکس عاقبت آفت بود ای دل
کُشد آخر همان بادی که سازد زنده آتش را
¯
سهل است سهل تربیت خاکسار عشق
گرد سرت روم نگهی زیر پا بس است
¯
زبان طفل بجز دایه کس نمی فهمد
بغیر عشق که داند که حال دل چون است
¯
هنوز حسن تو نو مشق جلوه پیرایی ست
هنوز اول درس کتاب رعنایی ست
هنوز چشمه ی نوش تو بوی شیر دهد
هنوز لعل لبت غافل از مسیحایی ست
هنوز نشئه ی بیباکی تو در تاک ست
هنوز شیشه ی بد مستی تو خارایی ست
هنوز دامن حسنت ز صبح پاکتر است
هنوز ماه تو ایمن ز داغ رسوایی ست
هنوز گوش تو از نام عشق بیخبر است
هنوز عرض وفا با تو باد پیمایی ست
نهال مهر و وفا تا چه بار می بندد
بهار حسن ترا آفرین تماشایی ست
¯
چون ز خم در شیشه آید باده بزم آرا شود
در سفر کیفیت صاحب هنر پیدا شود
¯
آخر به رنگ شمع سر خویش می خورد
هر کس که در طریق طلب پیش پا ندید
¯
آن سبکسارم که در راه فنا چون گردباد
اتفاقم هر کجا افتاد منزل می کنم
¯
گهر به گوش تو می گوید از صدف بیزار
که بیوطن به تو بودن به از وطن بی تو
فعلن آنچه در این وبلاگ منتشر می شود تحقیق جامعی است درباره ی شعر فارسی در هند و سند، که توسط دکتر هرومل سدارنگانی انجام گرفته و سال ها پیش به انتشار رسیده،اما از آنجایی که این کتاب ارزشمند در دسترس همگان نیست و چاپ مجدد نشده، تصمیم گرفتیم مطالب این کتاب را به طور کامل در وبلاگی قرار دهیم تا همه علاقه مندان بتوانند از این کتاب استفاده کنند. در زیر مقدمه مولف را می خوانید.